Een militaire buffer én een aanvoerroute

De nieuwe audiofietstour langs de Limes staat garant voor een actief dagje Romeins-Nederlandse geschiedenis.

De hondenkapsalon aan de Achterdijk bij Werkhoven heet Via Fectio, naar de weg tot het Romeinse castellum een paar kilometer verderop. Of terug, want we fietsen ervandaan, van Utrecht naar Wijk bij Duurstede, langs slootjes en weilanden in een oer-Hollands landschap. Er is weinig dat herinnert aan de grens die hier twee eeuwen geleden liep, de Limes (spreek uit als Lie-mes, Latijn voor ’grens’). Om de paar kilometer een grenspaal met inscriptie, meer niet. Nou ja, bij het 19de-eeuwse fort Vechten, onderdeel van de Hollandse Waterlinie, staat een markante houten toren. Romeinse soldaten houden hier geregeld de wacht, meestal in het weekeinde, en vertellen over de vesting waaraan de buurtschap zijn naam dankt: het Latijnse Fectio werd Vechten op z’n Uteregs.

De toren is nagemaakt, het houten bouwsel is niet gepleisterd en hij staat vrijwel zeker op de verkeerde plaats. Lichte glooiing in de akkers erachter geeft de kenners een idee van de omvang van het castellum en meer voor de hand liggende posities voor een uitkijkpost. Helemaal niet erg, vindt directeur Marcel Carpay van programmabureau de Limes. Die toren maakt het Romeinse verleden ook voor niet-ingewijden herkenbaar. Dat is ook de doelstelling van Stichting de Limes, twee jaar geleden opgericht door het rijk, de provincies Gelderland, Utrecht en Zuid-Holland, de steden Nijmegen, Utrecht en Woerden en de stadsregio Arnhem-Nijmegen. Het driehoofdig programmabureau moet opnieuw leven brengen in de Romeinse noordgrens, die van Lobith tot Katwijk dwars door Nederland loopt.

De Limes volgt de route van de Oude Rijn, die in de loop der eeuwen veranderde. De grens werd naar schatting in 57 voor Christus bereikt maar kwam pas vast te liggen toen Romeinen negentig jaar later hun pogingen staakten nog verder naar het noorden op te trekken. De Limes was hun militaire buffer, met een weg en vestingen voor Romeinse en inheemse soldaten, maar ook aanvoerroute, met nederzettingen waar burgers gebruikmaakten van de Romeinse aanwezigheid om handel te drijven of diensten aan te bieden.

Na Rome is de Limes een van de belangrijkste bronnen van Romeinse invloed. De grens lag er ruim 400 jaar en heeft diepe sporen achtergelaten. Letterlijk, gezien de vele opgravingen, maar ook in de cultuur. De Romeinen brachten infrastructuur, het schrift, de taal, het monetaire stelsel en het christendom naar Nederland.

Die Romeinse invloed komt maar deels terug in de rijke collecties in Leiden (Rijksmuseum van Oudheden), Nijmegen (Museum Het Valkhof), Utrecht (Centraal Museum) en plaatselijke exposities (Woerden, Wijk bij Duurstede). In Archeon (Alphen a/d Rijn) en Oriëntalis (bij Nijmegen) spelen acteurs voor Romein. Op sommige plaatsen bleven sporen van de Romeinse aanwezigheid bewaard, zoals de restanten van twee tempels onder de Hervormde Kerk in Elst (Gelderland), de contouren van het castellum onder het Domplein in Utrecht, fundamenten van een fort te Zwammerdam en die van een marskamp bij Ermelo. Groot-Brittannië en Duitsland laten zien dat er educatief en toeristisch veel meer uit de Romeinse grens te halen valt dan in Nederland gebeurt. De Muur van Hadrianus en de Obergermanisch-Raetische Limes, het grootste archeologische monument van Duitsland, staan op de Unesco Werelderfgoedlijst.

Het programmabureau van Stichting de Limes brengt daar zoetjesaan verandering in, waarbij de nadruk ligt op beleving. Vandaar dat directeur Carpay geen bezwaar heeft tegen een nagebouwde toren. Beleving zit ook in het Ouaestio-spel, waarbij spelers het raadsel (secreta) op zes stenen moeten oplossen die te vinden zijn in zes voor de Romeinen belangrijke Nederlandse plaatsen. Daarnaast ondersteunt de stichting exposities en lezingen, en verwijst de website naar diverse toeristische uitstapjes. Jaarlijks verschijnt een landkaart met activiteitenkalender.

Sinds dit voorjaar zijn er twee fietsroutes langs de Limes, van Woerden naar Utrecht en van Utrecht naar Wijk bij Duurstede. Vorige week is daar een audiotour aan toegevoegd. Archeologen hebben op twintig punten tussen Woerden (Laurium) en Wijk bij Duurstede (Levefanum, later Dorestad) informatie ingesproken, die vanaf Limes.nl kan worden gedownload op een MP3-speler.

Het voelt vreemd, afstappen om je oordopjes in te doen en te luisteren. Maar fietsen mét oordopjes gaat ten koste van de veiligheid of boodschap. Bovendien hoort elke boodschap, die zo’n drie minuten duurt, bij de plaatsen waar je afstapt. Zo krijg je op het Domplein in Utrecht uitleg over het castellum en de kapel die hier stonden en waarvan de omtrek in de bestrating is verwerkt. In hartje Utrecht sta je letterlijk bovenop de geschiedenis. Trajectum lijkt daarmee de navel van de Limes, maar dat is onzin. Trajecta (oversteekplaatsen) kenden de Romeinen wel meer, ook Maastricht dankt zijn naam eraan: Mosa Trajectum.

Wie de Romeinse geschiedenis zoekt kan niet om Nijmegen heen, vernoemd naar de legerkampen in Noviomagus, op de Hunnerberg en het Kopse Plateau op een stuwwal uit de IJstijd. Maar Nijmegen wordt met deze fietsroute bij lange na niet bereikt. De audiofietsroute langs de Limes wordt nog uitgebreid, verzekert Hoiting. Voorlopig moeten we het doen met Woerden-Utrecht-Wijk bij Duurstede, maar dat is ruim voldoende voor een actief dagje Romeins-Nederlandse geschiedenis.