Russisch gruwelbende wroet in Londen

Eastern Promises

Regie: David Cronenberg. Met Viggo Mortensen, Naomi Watts, Armin Mueller-Stahl. In 30 bioscopen.

Maffiafilm ’Eastern Promises’ is een donker requiem dat zich beheerst inhoudt, om dan af en toe ineens grimmig te grijnzen. Dat begint al bij de opening: een plotselinge moord in een Londense kappersstoel die bijna misgaat omdat de zenuwachtige jonge moordenaar zijn te botte mes niet goed door de keel van zijn slachtoffer krijgt. Je hoort het vlees scheuren.

De voormalige ’cult’ horrorregisseur David Cronenberg (’Videodrome’, ’Existenz’) is niet iemand die zich aanpast aan een genre, het genre past zich aan hem aan. Hij schept nieuwe archetypes in ’Eastern Promises’. De zombie-achtige Russische patriarch Semyon (Armin Mueller-Stahl) duwt met zijn waterige blauwe ogen en hese stem de ’godfather’ van Marlon Brando uit het geheugen weg. Dolle zoon Kirill (Vincent Cassel) probeert korte metten te maken met de erfenis van Al Pacino.

Maar vooral de geheimzinnige, zwijgzame chauffeur Nikolai Luzhin, naar eigen zeggen ’dood vanaf zijn vijftiende’ is een nieuwe filmlegende waardig. Viggo Mortensen maakt van deze zwijgzame Nikolai een ambigue, onheilspellende figuur die zich niet in goed of kwaad laat indelen. ’Ik moet weten wie je bent’, dringt de tot hem aangetrokken Anna (Naomi Watts) aan. Nicolai bijt nog eens op zijn tandenstoker en doet er liever geen uitspraken over.

Heel mooi is hoe Cronenberg ’onze’ vertrouwde wereld, de wereld van ’de gewone mensen’ zoals Anna’s moeder ergens zegt, afzet tegen de gruwelen in de Hades van de Russische maffia in Londen. Iedereen heeft de dood aan zich kleven, zowel de mensen in de boven- als die in de onderwereld. Cronenberg heeft ook nergens haast. Niet als hij Anna een baby laat liefkozen. Ook niet als hij filmt hoe Nicolai een bevroren lijk ontdooit met een föhn en dan kalmpjes de dode vingers afknipt.

Anna (Watts) is een vroedvrouw die weer bij haar moeder is ingetrokken na een miskraam en een verbroken relatie. In het ziekenhuis verpleegt ze een onbekend jong meisje dat sterft bij een bevalling. Op zoek naar de familie van de baby stuit ze op de ’Vory e Zakove’, een Russische maffiabende die aan vrouwen- en drugshandel doet.

Dit zijn niet zomaar gangsters. De bende heeft rituelen die aan een sekte doen denken. Zo wordt in tatoeages op het lichaam verslag gedaan van de gepleegde misdaden. Als chauffeur Nikolai tot volwaardig bendelid wordt ingewijd, klinkt traditioneel gezang op. Het zijn archaische taferelen, bijna te bizar om realistisch te zijn. Maar toch herinnert de man met de wandelstok die aanwezig is, aan de echte Tsjetsjeense maffialeider Nugajev, ooit geportretteerd in ’The Making of a New Empire’ van Jos de Putter. En de initiatierite doet denken aan de rituelen die Pirjo Honkasalo vastlegde in de documentaire ’Three Rooms of Melancholia’.

Perfect is ’Eastern Promises’ niet. Het einde is slordig en doet af aan de onheilspellendheid. Maar Cronenberg toont zich een meester in sfeer. Zijn winterse, waterige Londen is een poel des verderfs. ’Eastern Promises’ biedt een portret van maffia en vrouwenhandel dat in glamour en grimmigheid de werkelijkheid misschien filmisch ontstijgt, maar in diepe ernst deze juist heel mooi raakt.