Kan godsdienst de PvdA bezielen?

Kan religie de ’leegte van links’ bij de PvdA vullen? Ja, vindt ds. Abeltje Hoogenkamp. Te laat, zegt politiek filosoof Govert Buijs. PvdA-voorzitter lijkt er wel voor te voelen.

In de jaren negentig legde de PvdA haar ideologische veren af. Nu is ze er weer druk naar op zoek. Zelfs ’moralisme’ wordt door iemand als tweede kamerlid Jeroen Dijsselbloem niet geschuwd. Maar waarin is de moraal van de PvdA geworteld?

Lang niet iedereen is hoopvol over de ideologische toekomst van de PvdA. Dick Pels gooide de knuppel in het hoenderhok door in zijn progressief manifest te spreken over ’de onuitstaanbare leegte van links’. Anderen riepen de partij op het oude ideaal van arbeidersverheffing weer hoog in het vaandel te heffen. Ook schrijver Joost Zwagerman ’schaamt zich voor links’. Hij ergert zich eraan dat wezenlijke ideologische kwesties in onze samenleving niet door de PvdA kunnen worden opgepakt.

Nu dient religie zich aan om de partij uit de ideologische leegte te helpen. „Politici moeten zich met religie bezighouden”, stelde Wouter Bos dit najaar op een partijbijeenkomst. En dat niet als religieus hobbyisme, maar omdat het goed is voor een politieke beweging.

Dat vindt ook het Trefpunt van Socialisme en Levensovertuiging. Daar zijn ze al jaren bezig met de concrete uitwerking van religieuze standpunten binnen de PvdA. „Als je als politieke partij niets doet met de levensovertuiging van mensen, mis je een groot deel van wat ze drijft” vindt Kees Waagmeester, secretaris van het Trefpunt. „Iedereen heeft een levensovertuiging, ook niet-gelovigen. Wij willen die overtuiging expliciteren, anders heb je maar te maken met een halve mens.”

„Wat de PvdA nodig heeft is een groot verhaal”, meent Abeltje Hoogenkamp, ziekenhuispredikant te Amsterdam en winnares van de Trouw-preekprijs 2006. „In de jaren zestig en zeventig ontstond er een sfeer waarin het geloof achterlijk en betuttelend werd gevonden. Die generatie riep om bevrijding. Maar de vraag is nu: bevrijding waartoe? Onbegrensde vrijheid maakt altijd inbreuk op de vrijheid van de ander. Dat is waar zelfontplooiing onherroepelijk toe leidt als er geen visie aan ten grondslag ligt. Ik heb zelf de bijbel heel hard nodig om gewezen te worden op die ander. De bijbel leert mij de vreemdeling, de weduwe en de wees niet te verstoten. Geloof helpt je - als het goed is - om je naaste te zien, of je dat nou leuk vindt of niet. Grotere geesten dan ik kunnen dat zonder religie.”

Voor Hoogenkamp wijst het verhaal van Christus de richting, maar dat verhaal kan volgens haar best naast andere verhalen functioneren. „De PvdA is nu eenmaal een pluriforme partij en dat is ook haar kracht. Soms gaat dat ten koste van de helderheid. Het zij zo. Makkelijker kunnen we het niet maken.”

Een van de ’grotere geesten’ waar Hoogenkamp op doelt, zou Rein Zunderdorp kunnen zijn, de voorzitter van het Humanistisch Verbond. Ook hij wijst op het belang dat een levensbeschouwing heeft voor je politieke keuzes. „Ik spreek liever over levensbeschouwing dan over religie. Ik vind het nogal potsierlijk wanneer mensen beweren dat alleen godsdienst waarden en normen in de maatschappij kan versterken. Ze bedoelen daarmee dat de mens een ankerpunt buiten zichzelf nodig heeft om tot een goede moraal te komen. Dat is me veel te pretentieus. Alsof niet-godsdienstige levensbeschouwingen dat niet zouden kunnen.”

En toch: „Het socialisme heeft hoe dan ook iets met religie”, zegt politiek filosoof Govert Buijs. „Het functioneerde van zichzelf immers als een soort religie. Meer dan het liberalisme heeft het socialisme nu eenmaal een heilskarakter. Je geeft iets van jezelf op om een gemeenschappelijk doel mogelijk te maken.” Religieuze bezieling is socialisten dus niet vreemd.

Stelling: Het land is in moreel verval en religie kan dat oplossen. Professor Herman Noordegraaf, theoloog en voorzitter van het Trefpunt van Socialisme en Levensovertuiging reageert: „Dat is me veel te instrumenteel gedacht, religie is niet te reduceren tot een bepaald maatschappelijk nut. Binnen de PvdA zie ik wel een belangrijke rol voor religie weggelegd: het is belangrijk dat leden bewust hun levensbeschouwing inzetten. Christenen, maar ook moslims en humanisten zijn binnen de PvdA welkom om uitdrukkelijk vanuit hun levensbeschouwing te opereren.”

Daarmee grijpt Noordegraaf terug op de aloude Doorbraak-principes die aan de wieg van de PvdA stonden. Willem Banning en de andere founding fathers van de partij verwelkomden religie om mee te werken aan het democratische socialisme.

Lilianne Ploumen, de nieuwe partijvoorzitter pleit voor een nieuwe Doorbraak, waarbij ook moslims van harte welkom zijn. Zij heeft zelf een katholieke achtergrond, die ze als PvdA-er niet onder stoelen of banken steekt. „De waarden van het katholieke geloof zijn ook de waarden waardoor ik me in de sociaal-democratie laat leiden. Religie biedt een perspectief op zingeving, rechtvaardigheid, gelijkheid en solidariteit. Dat hebben alle religies gemeen, we zouden dan ook wat vaker niet alleen met onze eigen ogen, maar ook met die van de ander naar onze samenleving moeten kijken.”

Ploumen is niet huiverig voor de vermenging van politiek en religie: „De staat moet zich niet met religie bemoeien, maar voor de politiek ligt dat anders.” Progressieve religieuze denkers moeten wat haar betreft hun geluid laten horen binnen de doorbraakpartij die de PvdA is. „Door het seculiere karakter van de afgelopen decennia zijn we de kunst verloren om om te gaan met religieuze uitingen in het publieke domein.” Het is volgens haar dan ook tijd dat de publieke rol van religie hoger op de politieke agenda komt.

Christenen en humanisten weten elkaar te vinden bij de PvdA. Maar is er ook ruimte voor moslims? Lilianne Ploumen, Wouter Bos en Job Cohen beroepen zich op de doorbraakgedachte om ook moslims volwaardig bij de partij te betrekken. Tot dusver is het nog niet echt gelukt om van moslims te horen hoe hun geloof hen inspireert tot een sociaal-democratisch standpunt.

Ahmed Marcouch, voorzitter van het dagelijks bestuur van stadsdeel Slotervaart in Amsterdam, doet over dit onderwerp wel een boekje open. „Kernwaarden van de sociaal-democratie zoals rechtvaardigheid, solidariteit, gelijke kansen, zijn ook herkenbare waarden in de islam. De eerste openbaring in de Koran stelt direct dat menswaardigheid boven alles gaat. Je staat als vrij mens in een directe relatie tot de schepper. Het eerste gebod van de islam is dus niet: je moet bidden, of: je moet een boerka dragen. Wat de profeet Mohammed meekrijgt is: je moet leren! Hij krijgt het belang van onderwijs ingeprent. Wie meer weet is beter in staat om vrijheid na te streven. De kwaliteit van het onderwijs hangt dan ook nauw samen met het niveau van een democratie.

Helaas maken moslims maar weinig werk van hun individuele verantwoordelijkheid om zich te ontwikkelen. Ze zijn vaak te lui om verder te kijken dan wat de imam zegt. En op de dag des oordeels moet iedereen toch individueel rekenschap aan God afleggen. Geloof kan je niet erven. Je groeit erin, naarmate je meer verantwoordelijkheid neemt.”

De islam heeft het ideaal van volksverheffing dus al in zich?

„Zo zou je het kunnen zeggen. De islam is een heel verlichte godsdienst. De oorsprong van de Verlichting staat ook niet los van de islamitisch-Arabische beschaving.

Als moslim kan Marcouch goed uit de voeten met de ’humane koers’ van de PvdA. „De sociale kernwaarden staan in de partij nog steeds centraal, maar worden ondersteund vanuit verschillende spirituele horizons.”

Zet een religieuze impuls zoden aan de dijk of is het inmiddels te laat voor een nieuwe dosis ideologische bezieling? Politiek filosoof Govert Buijs ziet absoluut geen brood in een herideologisering van de PvdA. „Ze zijn al zo lang bezig met het afschudden van die ideologische veren. De SP heeft intussen de rol als bezielde socialistische partij volkomen overgenomen. Marijnissen toont zich ook heel open voor religieuze inspiratie. Bij de SP zie je weer echt dat oude sobere, bevlogen socialisme uit de tijd van Banning. Daar kan de PvdA heel weinig tegenover stellen. Sterker nog: als ze nu weer vanuit wat voor bezieling dan ook aan verheffing van de arbeiders gaan doen, verliezen ze de broodnodige steun in de middenklasse.” Volgens Buijs zal de partij uiteindelijk wel moeten aansturen op een fusie met de SP. „Die partij moet dan wel wat pragmatischer worden. Nee, ik zou niet graag in de schoenen van de partijleiding willen staan. De rol van bezieling in de PvdA onderzoeken is heel boeiend, maar het is echt te laat.”