Het brein gebruikt desnoods de voeten

Mensen zonder armen en handen imiteren in gedachten de handbewegingen van anderen: ze doen ze na met hun voeten.

Leren is een kwestie van kijken en in gedachten nabootsen, en sommigen doen dat met ongebruikelijke middelen. Zo blijken patiënten die zijn geboren zonder armen en handen (aplasie), toch andermans handelingen in hun hoofd te imiteren, maar dan met hersencellen die normaal hun voeten aansturen.

Onderzoekers van het Universitair medische centrum Groningen illustreren dat in het vakblad Current Biology met hersenopnames van aplasie-patiënten en gezonde mensen. De proefpersonen keken toe hoe twee handen een cocktailglas oppakten of soep opschepten. Bij het zien van zoiets lichten in ons brein dezelfde neuronen op als wanneer we zelf een kop soep zouden pakken.

Die zenuwcellen bootsen de handeling van een ander dus na zonder haar echt uit te voeren. Deze zogeheten spiegelneuronen werden tien jaar geleden bij apen ontdekt. Ook wij beschikken over allerlei van zulke neuronen, waarmee we proberen te begrijpen wat een ander doet, ziet of ruikt, en zelfs wat een ander emotioneel doormaakt.

Soms leidt dat neurale invoelen tot dwalingen: bijvoorbeeld als spiegelneuronen ons vertellen dat een chimpansee lacht – wat zo lijkt – terwijl hij vermoedelijk ook angst en zorg uitdrukt.

Nu kunnen mensen die zijn geboren zonder handen en armen het opscheppen van soep onmogelijk cerebraal simuleren met eigen ’handneuronen’. Die hebben ze niet. Toch begonnen er bij het observeren van die handeling motorische spiegelneuronen te vuren, maar die bleken gewoonlijk de voeten te regisseren.

De aplasiepatiënten deden de handeling dus na met hun voeten. Als ze iemand de dop van een pen zien verwijderen, zouden wellicht spiegelneuronen oplichten die normaal de mond bedienen. Met de mond gaat dat makkelijker dan met de voeten.

Ons brein bootst eerst het doel („Soep!”) na, en in tweede instantie het middel. En dat hoeven we niet per se exact te imiteren. Een aplasiepatiënt moet het wel anders doen. Maar ook bij kinderen die naar iets kijken – een ouder die met de hand een luik opent – zullen andere spiegelneuronen gaan vuren als ze hun handen al vol hebben. Die spiegelneuronen doen voor hoe ze het luik anders kunnen openduwen, met hun hoofd bijvoorbeeld.