In Polen duurde de oorlog langer

De Poolse regering gebruikt de Tweede Wereldoorlog bij haar onderhandelingen over de Europese grondwet. Waarom leeft deze oorlog nog extra in Polen?

De Poolse premier, Jaroslaw Kaczynski, heeft tijdens de Europese grondwettop de eis om de invloed van Duitsland terug te dringen, gekoppeld aan de Tweede Wereldoorlog. „We eisen alleen dat ons wordt teruggegeven wat ons is afgepakt. Als Polen de jaren 1939-1945 niet zou hebben beleefd, zou het land nu 66 miljoen inwoners hebben”, aldus Kaczynski in een interview voor de Poolse radio. Het klonk als een regel uit het Poolse volkslied: „Wat vreemde mogenheden ons met geweld hebben afgenomen, zullen we met de sabel terugpakken.”

Zoals viel te verwachten, stuitte de Poolse sabel op een muur van onbegrip in West-Europa. „Het lijkt soms wel alsof Polen op een andere planeet ligt dan de andere EU-landen”, concludeerde de Zweedse minister van buitenlandse zaken, Carl Bildt. Volgens de Italiaanse krant La Repubblica getuigen de woorden van de Poolse premier van een ’beestachtige haat jegens Duitsland, het land dat altijd de locomotief achter de Europese integratie is geweest’. En de Italiaanse premier, Romano Prodi, voegde daar aan toe: „Polen kan niet loskomen van zijn verleden. [...] Alle landen van Europa hebben wel eens oorlog gevoerd met andere landen.”

De kern van het misverstand is dat in Polen de oorlog veel dichterbij is dan in West-Europa. Voor veel Polen is de Tweede Wereldoorlog pas in 1989 afgelopen, het jaar waarin het communisme viel. Toen pas kwam er een einde aan de nasleep van de oorlog: de bezetting door het Rode Leger en de tweedeling van het land. Polen heeft als enige geallieerde de Tweede Wereldoorlog verloren. Polen verloor ongeveer twintig procent van zijn bevolking en door de 45 jaren communisme die daarop volgden loopt het land nog steeds achterop.

De Kaczynski’s spelen heel handig in op de frustratie hierover. Ze benadrukken keer op keer dat Polen als ’volwaardig’ moet worden erkend, geen ’tweederangs’ land mag zijn en ’een groot Europees land’ is. Daarnaast hebben ze de politieke correctheid rondom het thema Duitsland doorbroken. In de jaren na de val van het communisme stond het woord verzoening centraal in de Pools-Duitse relatie. De tweelingbroers gooiden het op confrontatie. Ze gingen er tijdens verkiezingskampagnes prat op nooit in Duitsland te zijn geweest. Lech Kaczynski verweet zijn rivaal in de presidentsverkiezingen pro-Duitse sympathieen, waarna de tegenkandidaat in kwestie ervan werd beschuldigd dat zijn grootvader bij de Duitse Wehrmacht diende.

De Kaczynski’s zijn opgegroeid in de cultus van de Warschause opstand, waarin hun vader meevocht tegen de Duitsers. Lech Kaczynski verwierf veel steun als burgemeester van Warschau door een museum voor de opstand te bouwen. Sinds de Kaczynski’s aan de macht zijn, berichten de media regelmatig over het vermeende Duitse gevaar. Door de stemverdeling uit de Europese grondwet – waarbij het bevolkingsaantal doorslaggevend is – zal de EU onder een Duits dictaat komen te staan, zo betogen opiniestukken. De regeringsgezinde ’Rzeczpospolita’ berichtte onlangs dat steden in West-Polen die voor de Tweede Wereldoorlog in Duitsland lagen, weer aanknopen bij de Duitse geschiedenis, bijvoorbeeld door monumenten op te richten of straten te vernoemen naar beroemde Duitsers die er ooit woonden. De gasleiding die Duitsland en Rusland aanleggen door de Oostzee is een geliefd thema om de angst voor een nieuw Duits-Russisch pakt ten koste van Polen op te roepen.

Ook in Brussel lijken de Kaczynski’s handig de angst voor Duitsland voor hun kar te spannen. De regerende politici ageerden vier jaar geleden tegen de toetreding tot de Europese Unie of eisten uitstel. De Poolse bevolking is echter zeer pro-Europees. Opiniepeilingen laten zien dat een grote meerderheid van de Polen in een referendum over de Europese grondwet – die in Nederland en Frankrijk werd afgewezen – vóór zou stemmen. De Kaczynski’s hebben dus een probleem. Zij willen zo min mogelijk zeggenschap voor Brussel en zien de ongeveer 70 miljard euro die Polen tot 2013 kan krijgen uit Brussel als een vanzelfsprekende ’Wiedergutmachung’ voor al het leed dat Polen is aangedaan.

Met het Duitse thema stuurt Kaczynski de publieke opinie in de richting die hij wil, zo laat een opinieonderzoek in de krant Gazeta Wyborcza zien. Ruim de helft van de ondervraagden wil niet dat Polen de EU-top torpedeert. En 38 procent wil wel dat het veto wordt gebruikt, als Polen zijn zin niet krijgt. Tegelijkertijd vindt 50 procent van de ondervraagden dat de rol van Duitsland in de EU te groot wordt, terwijl ruim eenderde het accepteert dat Duitsland iets meer te zeggen krijgt. Met andere woorden, de Kaczynski’s hebben er belang bij de aandacht te verleggen van het verdrag, naar de positie van Duitsland in Europa.

Daarmee schoppen ze de Duitsers bewust voor de schenen. Duitsland was de grote voorvechter van de toetreding van Polen tot de EU. In Duitsland groeit dan ook de irritatie over de Poolse opstelling. Volgens de Frankfurter Algemeine Sontagszeitung zien de Kaczynski’s Duitsers nog altijd als ’een volk van SS’ers’. De Kaczynski’s hebben echter al vaak bewezen zich niets gelegen te laten liggen aan wat men buiten Polen over dat land denkt. Ze weten bovendien heel goed dat Duitsland toch niet terugbijt. Het oorlogsverleden legt nog altijd een hypotheek op Berlijn, en Duitsland moet zich als voorzitter van de EU gematigd opstellen.

Polen heeft in de drie jaar dat het lid is van de EU laten zien het veto-wapen te kunnen hanteren. De Unie kan bijvoorbeeld niet met Rusland onderhandelen over een nieuw samenwerkingsverdrag, omdat Polen met zijn veto zwaait. Dat wil niet zeggen dat Warschau geen compromis wil. Er is namelijk één ding waar de Polen heel bang voor zijn: een Europa van twee snelheden. Indien er geen nieuw Europees verdrag komt, is de kans groot dat een groep EU-lidstaten op eigen houtje de integratie gaat versnellen. Dan belandt Polen opnieuw in de marge van Europa.