de keuze van Jaap de Berg / De angsthazige overheid

Jos van Dijk: Dit kan niet en dit mag niet. Otto Cramwinckel, Amsterdam. ISBN 9075727500; 224 blz., euro 19,50.

Deze week presenteerden CDA’ers het nieuwste voorstel om de de democratie te beschermen door haar te beperken. De socioloog Jos van Dijk zal er hoofdschuddend kennis van hebben genomen. In het voetspoor van John Stuart Mill verdedigt hij een bijna maximale vrijheid van meningsuiting.

Zijn studie over ’belemmering van de uitingsvrijheid in Nederland’ (ondertitel) is vooral een goed becommentarieerde kroniek over de voorbije decennia. Een stoet van lieden die de grens van deze vrijheid opzochten, trekt aan de lezer voorbij: antisemieten, anti-islamieten, kwellers van de christenheid, allochtonenhaters (soms vermond als islamcritici), anti-orangisten, homohekelaars, kinderpornofans en enkele provocateurs.

Niet dat Van Dijk de hele bups applaus gunt – fatsoen en beschaving zijn hem niet vreemd – maar in bijna alle gevallen geeft hij aan bestrijding met argumenten de voorkeur boven overheidsingrijpen. Dat laatste wil hij in de strijd tegen terreur beperkt zien tot situaties van clear and present danger, waarin een onmiskenbaar risico van geweld bestaat. De democratie moet tegen een stootje kunnen en van het muilkorven van minderheden met een onwelgevallige boodschap verwacht Van Dijk meer rampspoed dan heil.

Zijn argumentatie is meestal sterk (ook wanneer hij smalende godslastering uit de strafwet wil schrappen), maar ze vertoont lacunes. Theodore Dalrymple’s bezwaar tegen de pornoproliferatie bijvoorbeeld – zwakke groepen zijn er niet tegen opgewassen – vermeldt hij wel, maar weerlegt hij niet. Weegt de lustbeleving van de sterken voor hem zwaarder dan de bescherming van de zwakken?

Iedere journalist uit het hart gegrepen is ongetwijfeld Van Dijks kritiek op een angsthazige overheid – justitie, politie, veiligheidsdiensten en defensie voorop – die pottenkijkers als haar natuurlijke vijanden beschouwt. Zolang deze oestercultuur blijft bestaan, valt het niet mee ministers die zich zorgen zeggen te maken over de kloof tussen overheid en burgers, volstrekt serieus te nemen.