Onheroïsch Nederland

Peter Giesen: Land van lafaards? Inmerc, Wormer. ISBN 9789066115354; 335 blz., euro19,95.

Tijdens de Slag om de Grebbeberg, in mei 1940, meldde een Nederlandse officier aan zijn commandant: „Toen werd het levensgevaarlijk en gingen we terug”. Hiermee typeerde hij onbedoeld een groot deel van de Nederlandse geschiedenis sinds 1900 -- van de vooroorlogse neutraliteitspolitiek en de wijdverbreide ’accommodatie’ in de bezettingstijd tot en met Srebrenica en Uruzgan.

Angst had (en heeft) Nederland altijd flink te pakken: angst voor buitenlandse agressie, vreemdelingen (inclusief Duitse Joden in de jaren dertig), de bezetter, het communisme, de Bom, verlies van welvaart, terrorisme, de radicale islam en zedenverwildering alias de teloorgang van normen en waarden.

Stof genoeg voor een filippica tegen Nederland? De historicus en Volkskrant-journalist Peter Giesen volgt een zinniger, minder gemakkelijk procedé. Hij analyseert al die verschijningsvormen van angst, zet ze in hun historische context en wekt zo begrip voor het perspectief van waaruit vorige generaties hun wereld bezagen.

Ook maakt hij inzichtelijk met welke vaak illusoire formules Nederland zijn angsten hoopte te bezweren: neutraliteit en zelfcensuur zouden het behoeden voor nazi-agressie, verzuiling voor normloosheid, het idee van repatriëring voor een onderklasse van (ex-)gastarbeiders, de multiculturele droom voor racistische misère.

Giesen ontleedt overtuigend, kiest rake voorbeelden en schrijft pakkend. Het resultaat is een zeer leesbare, uiteraard selectieve geschiedenis van honderd jaar Nederland. Sommigen zullen vinden dat hij de huidige risico’s van de radicale islam wat sterker had mogen benadrukken. Daarvoor is dan ook nog geen breed aanvaarde bezweringsformule ontwikkeld.

Aan het schrikbeeld van een kapot geconsumeerde planeet besteedt hij helaas even weinig aandacht als de Troonrede. Tegen die achtergrond maakt zijn conclusie dat „de gevaren die Nederland bedreigen, zeker niet groter lijken dan vroeger”, een ietwat lichtvaardige indruk. Maar aan zijn verdienste als geschiedschrijver doet dit niets af.