Orthodoxie wint. Nou én?

De spelers van het Theologisch Elftal zijn het erover eens: de orthodoxie rukt wereldwijd op. Maar de vrijzinnige protestant Desiree Berendsen waardeert dat stukken minder positief dan bisschop Gerard de Korte. „Vrijzinnigen hebben geen kinderen.”

Behoudende katholieken uit Oost-Europa en Zuid-Amerika trekken naar het Westen en gaan daar ter kerke. In de van oorsprong westerse anglicaanse kerk roert de orthodoxe tak zich. Die richt nu een broederschap met Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse kerkleiders.

Daarnaast stappen protestanten en katholieken wereldwijd over naar de orthodox-evangelische gemeenschappen. Het conservatief-christelijke geluid lijkt alom aan te zwellen. Een goed teken?

Desiree Berendsen herkent de trend, zowel binnen de anglicaanse als de reformatorische traditie. Volgens haar veroorzaakt vooral een behoefte aan structuur en zekerheid in een snel veranderende wereld deze trend. „Geloof ordent sowieso de werkelijkheid”, zegt ze, „maar orthodox geloof doet dat nog sterker. Mensen voelen zich daarbij geborgen in de geloofsgemeenschap.”

Berendsen, kerkelijk-cultureel werker in de Utrechtse Domkerk, heeft geen moeite met orthodoxie maar wel met het fundamentalisme dat eruit voort kan vloeien. „Gelovigen die overtuigd zijn van hun waarheid en het allemaal zeker weten.” Ze is bang dat er voor een ondogmatische geloof straks in de kerken geen plaats meer is.

„Dat loopt wel los”, meent Gerard de Korte, bisschop van Groningen-Leeuwarden. „Er is altijd plek voor wie wil. Kerken hebben geen behoefte om gelovigen te verstoten. Helaas laten velen de kerk zelf los. Dat zijn voornamelijk vrijzinnige, moderne mensen die de relevantie van hun kerklidmaatschap niet meer zien.” Zij verdwijnen volgens De Korte in de buitenkerkelijkheid en worden bijvoorbeeld ietsist. Het heeft alles te maken met de individualisering, zegt hij. „Men zegt nog wel religieus of zelfs christen te zijn, maar sprokkelt zijn eigen mandje met religieuze boodschappen bij elkaar in de religieuze supermarkt.”

De Korte legt uit dat de kerk een boodschap brengt en daarmee een identiteit. „De Heilige Schrift en de traditie bepalen het gezicht, wij staan op de schouders van vele generaties. Zonder duidelijke identiteit is het christendom ook niet aantrekkelijk.” De overblijvers hechten hier volgens hem waarde aan en hebben een band met deze traditie.

Maar veel vrijzinnigen hebben die band ook en willen hem behouden, weet Berendsen. Dat ondogmatische gelovigen hun heil moeten zoeken in spirituele cursussen en niet meer terechtkunnen in de kerk, is voor haar juist een schrikbeeld. „Vrijzinnigheid biedt ook traditie. En structuur en zekerheid, alleen minder eenvoudig dan in de orthodoxie.”

Ze hoopt dat er locaties blijven waar vrijzinnige geestverwanten met elkaar van gedachten kunnen wisselen, zonder dat daar direct antwoorden of zekerheden uitrollen. En zonder dat iemand iets van ze wil. Vrijblijvend? Nee, wel open. „Ze beleven hun geloof misschien individueler, maar ook vrijzinnigen hebben behoefte aan gemeenschap. Je kunt het toch niet allemaal in je eentje uitvinden.”

Vrijzinnigen moeten het gevecht aangaan, vindt Berendsen. „Ze hebben de neiging om te denken: dan ga ik op zondagochtend maar fietsen of een goed boek lezen om mijn spirituele behoefte te bevredigen.”

Meer zelfbewustzijn zou de ondogmatische gelovigen sieren, iets wat ze in de rechtlijnige kerkgangers waardeert. „Vrijzinnigen hebben geen kinderen.”

De Korte weet dat de liberale christelijke stroming het moeilijk heeft. „Ze groeit niet omdat de overdracht van haar visie lastig is. Dat komt door het individuele karakter.”

Ook de bisschop denkt dat de orthodoxie terrein wint. Door het gevoel van onbehagen en het verlangen naar zekerheid in het Westen. „Duidelijkheid bindt. En natuurlijk ben ik er als man van de kerk gelukkig mee als de traditie van het christendom weer scherper in beeld komt. Maar niet als museumstuk waar we met open mond naar kijken van ’o, wat was dat mooi vroeger’. Mensen moeten wel het idee hebben dat het ook over hun leven gaat. Onderzoek alles en behoud het goede.”

Orthodoxie betekent niet per definitie zwart-witdenken, stelt De Korte. „Ik probeer zelf orthodox-katholiek te leven, zonder fundamentalist te zijn. De termen worden nog wel eens door elkaar gebruikt.”

Orthodoxen kunnen volgens hem bovendien zowel behoudende als progressieve denkbeelden hebben. Hij maakt onderscheid tussen micro- en macro-ethische kwesties. Evangelicalen bijvoorbeeld zijn op micro-ethisch niveau zoals abortus, euthanasie en homoseksualiteit behoudend. Gaat het om milieubehoud en armoedebestrijding, de macro-ethiek, dan zijn ze juist progressief.

Berendsen ziet de ’verorthodoxering’ van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) met lede ogen aan. De Zeeuwse atheïstische dominee Klaas Hendrikse, die volgens haar toch een eeuwenoud theologisch thema aansnijdt met de vraag over de ’zijnswijze’ van God, wordt door de PKN genegeerd. „Vanwege zijn afwijkende ideeën is de leiding een juridische procedure gestart. Dat geeft mij weinig hoop op een vernieuwingsslag van de kerk.” Maar misschien dat de nieuwe scriba, Arjan Plaisier, het tij kan keren: „Hij is gepromoveerd op Pascal en Nietzsche, dan ken je Nietzsche’s kritiek op kerk en geloof. Je zou denken dat zo iemand in staat is tot een gesprek met mensen die kritiek hebben op vanzelfsprekendheden binnen de geloofsgemeenschap.”

De Korte en Berendsen zijn het erover eens dat het voor kerken lastig maar belangrijk is de boel bij elkaar te houden. „Als kleine groepen zich afsplitsen, is er kans op sektevorming”, denkt Berendsen. „Ze hangen hun eigen waarheid aan en worden niet gecorrigeerd.” Blijven ze daarentegen binnen de kerk, dan hebben ze zelf een corrigerende functie. „Kijk naar de katholieke ordes, die zijn de luizen in de pels van de bisschoppen.” Hoe pluriformer de gemeenschap, hoe groter het kritisch vermogen, zegt ze.

Klopt, dat van die luizen, beaamt De Korte, maar dat is niet altijd zo geweest. „De orden hebben van oudsher hun eigen spiritualiteitsaccenten maar altijd binnen een orthodox kader. Die kritische houding van bijvoorbeeld de dominicanen is typisch Nederlands en van de laatste vijftig jaar. In de late Middeleeuwen waren zij wel degenen van de Inquisitie.”

De Korte is verheugd over het feit dat ook niet-christenen tegenwoordig meer over normen en waarden nadenken. Maar sprekend als bisschop ziet hij de klassiek christelijke visie in Nederland nog niet vertaald in de politiek. „Hoe graag de rk kerk dat ook zou willen, in onze sterk liberale en seculiere samenleving is daar vooralsnog geen draagvlak voor. De ChristenUnie heeft als regeringspartij ook eieren voor haar geld gekozen in de embryokwestie en de status quo geaccepteerd.”