7 dwergglazenwassers

In Micha Hamels opera woont Sneeuwwitje samen met zuipende glazenwassers. Een toverbal van overgeïnstrumenteerde muziek.

In het boek ’Snow White’ van de Amerikaanse schrijver Donald Barthelme is Sneeuwwitje een mooie jonge meid. Ze woont in een flat samen met zeven zuipende glazenwassers, van wie ze schoon genoeg heeft. Deze Sneeuwwitje heeft zelfbewustzijnscursussen gevolgd, ze schrijft moderne gedichten en ze wil een echte prins. Maar de enige in de buurt met adellijk bloed is Paul, een mislukte sukkel. Heigh-ho.

Hoewel componist, dichter en dirigent Micha Hamel met ’Snow White’ zijn eerste opera aflevert – hij schreef behalve de muziek ook het libretto naar het maffe boek van Barthelme – is hij als componist zeker geen onbekende op dramatisch gebied. „Behalve vocale en instrumentale muziek schreef ik de afgelopen jaren veel theatermuziek”, zegt Hamel. „Ik weet dus uit ervaring wat er werkt en niet werkt op het toneel. Bovendien heb ik met het schrijven van het libretto hulp gehad van regisseur Marcel Sijm en van een Amerikaanse schrijfster.”

Hoewel de verhaallijn dat niet in eerste instantie doet vermoeden, gaat Hamels opera over falen. Om precies te zijn: over het falen van de menselijke communicatie en over de moeilijkheid om dingen te laten lukken. Hamel: „Voor zo’n mooie griet als Sneeuwwitje zijn die zeven zuipende, botte glazenwassers nou niet bepaald de ideale match. Zij wil meer in het leven, een prins bijvoorbeeld. Maar die glazenwassers redeneren ’We hebben jou in het bos gevonden. We koken elke dag, jij maakt schoon: wat is het probleem nou?’ En dat is het: je kunt niet alles uitleggen. Het gaat er tussen mensen vaak onbarmhartig aan toe.”

Dat wilde Hamel overbrengen in zijn opera. De afheid die normaal in kunst zit, hoefde daarom voor hem niet. Het moest rafelig worden. „Voor mij is veel moderne muziek niet bloederig genoeg en hoor ik er vaak te weinig in van de wereld waarin we nu leven. Van de disco in de winkels waar we onze kleren kopen tot het gregoriaans op cd dat we in de auto opzetten als we in de file staan: al die muziek is ons op dit moment nabij. Ik vind dat ik die divergentie hoorbaar moet maken in dit stuk.”

In ’Snow White’ wemelt het dan ook van wat Hamel plastisch aanduidt als ’gemartelde stijlmodellen’, oftewel citaten uit de meest uiteenlopende muzieksoorten, voorzien van een dubbele bodem. „Ik probeer dus niet een perfecte biljartbal na te bootsen”, verduidelijkt de componist. „Ik vijl die bal zó bij dat hij vierkant wordt.” Net zoals Barthelmes boek – dat een aaneenschakeling is van brieven, boodschappenlijstjes, gedichten en gebruiksaanwijzingen – buitelen ook in Hamels opera de verwijzingen duizelingwekkend over elkaar heen, vaak in harde montages. ’Uit de wereld geknipt’, noemt de componist dat.

Hamel: „Als je ’Snow White’ in een genre zou willen vatten, dan heet dit een Konversationsstück. Dat betekent dat de opera bij elkaar gehouden wordt door wat de personages zeggen. Da’s bij ’Tristan und Isolde’ niet zo, bijvoorbeeld. Daarom heb ik eerst de zanglijnen geschreven, om die spanning goed te krijgen. Het is niet zo dat ik de instrumentale muziek die er onder zat nog niet had bedacht. Ik had hem alleen nog niet opgeschreven, maar in mijn hoofd geparkeerd. Toen ik alle zanglijnen af had, heb ik een mailtje gestuurd naar de Reisopera. Daarin schreef ik dat ze nu in feite een volledige opera hadden, maar dan a cappella. ’Als ik nu dood ga’, mailde ik, ’stuur je gewoon het Nieuw Ensemble naar huis en dan doe je hem alleen met de zangers.”

Hamel wilde met ’Snow White’ naar eigen zeggen lichtvoetige muziek schrijven die niet oppervlakkig zou zijn. Entertainmentmuziek binnen de grammatica van de moderne muziek, in een poging een staalkaart te maken van alle muziek die nu beschikbaar is. „’Wozzeck’ van Alban Berg is een encyclopedie van vormen en technieken, dit is een encyclopedie van stijlen en een onderzoek naar werking van clichés binnen die stijlen.”

Zo spreekt prins Paul in Barthelmes boek een soort shakespeariaans Engels. In Hamels opera gaat dit personage prompt vergezeld van een nep-barokensemble met klavecimbel, cello en hupsende barokritmes. „Paul is uit de tijd, hij is besluiteloos en komt uit een oud adellijk geslacht. Zijn personage heb ik geplaatst in lullige muziek. Op het beslissende moment komt zijn seksualiteit naar boven. Dan transformeert de muziek dus ook mee.”

De zeven glazenwassende dwergen zingen natuurlijk een echt boertig glazenwasserslied: „Een simpel soort country and western met banjo, drums en elektrisch gitaar. Ik vond dat daar geen zevenstemmig contrapunt bij hoorde.”

Met zijn veelkleurige muziek probeert Hamel de luisteraar te ontregelen. Zo beschrijft hij de eerste akte als een toverbal van overgeïnstrumenteerde muziek, die hij in de tweede akte aanvankelijk opschroeft: „Dat je als publiek denkt ’Mijn God, waar gaat dit heen?’ En dan laat ik ineens een enorm gat vallen, als een grote schaduw. Eigenlijk trek ik de hele muziek eruit. Het leek even heel gezellig te worden en dan ineens krijg je enorm op je flikker. Het gaat tenslotte over rafeligheid. Dus is er een gedeelte voor koor waar ineens de begeleiding onder wegvalt. Dat is een grove, harde ingreep. Een klap in je gezicht. Ik wilde in alle opzichten het enorme gevaar van die holheid voelbaar maken: te lang doorgaan met iets, de verkeerde kant op moduleren. Pas in de laatste akte zit ik het dichtst bij mijn eigen vocabulaire als operacomponist.”

Ook in de partituur laat Hamel af en toe bewust steken vallen. Zo schrijft hij improvisaties voor of vertelt hij met een enkele aanwijzing dat de betreffende instrumentalist het maar uit moet zoeken – ’calypso-ritme’, staat ergens in de partituur als achteloze aanwijzing voor de slagwerker.

„De opera transformeert in een hysterisch tempo en bereikt nooit een rustpunt. De muziek bevindt zich voortdurend in een associatief onderweg-zijn. Joël Bons, artistiek leider van het Nieuw Ensemble, vroeg me op een gegeven moment ’Wat is ’Snow White’ nou eigenlijk voor stuk?’ Ik zei: ’Het is eigenlijk heel simpel. Ik heb er gewoon alles in gestopt wat ik leuk en belangrijk vind.’ Klaar.”