Katholiek China blijft diep verdeeld

Berichten over toenadering tussen de ondergrondse en de officiële katholieke kerk in China zijn vooral propaganda, zegt Jeroom Heyndrickx. Er is een vergrootglas nodig om die te zien.

Doorbraak is een te groot woord, maar dat er enige beweging zit in de moeizame verhouding tussen China en het Vaticaan, daarover is geen twijfel.

Wel is een vergrootglas nodig om het resultaat van de beweging te zien. Optimisme over het tempo is niet realistisch. Want snel gaat het niet, daarvoor is China te groot en te Confucianistisch. Zelfs de Olympische Spelen kunnen dat tempo niet of nauwelijks versnellen, al wil China nog zo graag goed voor de dag komen.

Zo was ook de recente ontmoeting tussen Ye Xiaowen, directeur van de administratie van religieuze Chinese aangelegenheden, en de apostolische nuntius in de VS Pietro Sambi, niet meer dan een ontmoeting zoals er vele geweest zijn en vele nog zullen komen.

Waar de twee in Washington over spraken laat zich raden. De Chinese regering heeft zich ruim vijftig jaar geleden het recht toegeëigend om in eigen land katholieke bisschoppen te benoemen en daarmee de paus op dit punt buitenspel gezet. Zo ontstonden in China twee katholieke kerken. Een patriottische, door de staat erkend, en een ondergrondse, die in alle illegaliteit trouw is gebleven aan Rome. Hoeveel leden de ondergrondse kerk in China heeft, is niet bekend. Schattingen spreken van tien tot twaalf miljoen. De officiële katholieke kerk zou vier miljoen leden hebben.

Katholieke geestelijken van de ondergrondse kerk worden regelmatig gearresteerd en gevangen gezet. Dat heeft ertoe bijgedragen dat ze wantrouwend staan tegenover de patriottische kerk. Sommige leden van de ondergrondse kerk zijn er zelfs van overtuigd dat er sprake is van een schisma en dat de officiële kerk uit een verzameling afvalligen bestaat. Daar ter communie gaan zou een doodzonde zijn. Die mening is versterkt door twee documenten uit het midden van de jaren tachtig, waarvan het laatste, het ’Document van acht punten’ uit 1988 van curiekardinaal Tomko, al wat milder is.

Cruciaal was daarom de brief waarin de huidige paus Benedictus XVI in juni vorig jaar beide Chinese rk kerken opriep tot verzoening. Hij zette daarmee voort wat Johannes Paulus II begonnen was. In het herstel van de betrekkingen speelde ook de Belgische kardinaal Danneels een belangrijke rol.

Een echt samengaan van beide kerken is nog ver weg. Een voorwaarde daarvoor zou zijn dat er godsdienstvrijheid in China is. „China blijft een confucianistisch land”, zegt Harry Knipschild, aan de Rijksuniversiteit Leiden verbonden als docent cultuur en geschiedenis van Z-O Azië. „Confucianisme is meer een staatsfilosofie dan een godsdienst. Het gaat niet over God, maar over de hiërarchie op aarde, over macht.”

In de ogen van de Chinese regering is het een bedreiging wanneer iemand van buiten, in dit geval de bisschop van Rome, Chinese bisschoppen benoemt. De regering zal daarom nooit toestaan dat bisschoppen door een andere instantie benoemd worden, aldus Knipschild. Op dat punt is er geen enkele beweging te verwachten in de muurvaste betrekkingen tussen China en het Vaticaan.

Al geeft de praktijk toch weer een genuanceerder beeld, weet ook de Vlaamse pater Jeroom Heyndrickx. „Van de 114 bisschoppen in China zijn er maar acht niet door de paus benoemd”, zegt hij. „De Chinese overheid en de paus zijn het eens over die andere 106.”

Heyndrickx werkte vijftig jaar als missionaris in Taiwan en China. Hij hoort tot de scheutisten, een katholieke congregatie met een langetraditie van de evangelisatie in China. Heyndrickx is oprichter en directeur van het Ferdinand Verbiest instituut in Leuven, dat zich inzet voor de dialoog tussen Europa en China. Op het instituut komen vertegenwoordigers van de patriottische Chinese kerk regelmatig op bezoek. Die gesprekken dragen bij tot enige toenadering, hoe klein dan ook.

Heyndrickx, met zijn 77 jaar nog een onvermoeibaar reiziger, geeft les op een seminarie in China en is bezig er een pastoraal instituut op te richten. „Ja, dat mag wel. Er is veel godsdienst in China, maar het is duidelijk dat er ook iets niet in orde is. Er moet iets gebeuren.”

De Olympische Spelen helpen daarbij misschien, zegt Heyndrickx, al remt hij ieder optimisme af. „Alle berichten over vooruitgang en doorbraak zijn pure propaganda van de kant van China. Er zal nooit sprake kunnen zijn van een onafhankelijke kerk.”

Wel is er volgens Heyndrickx sprake van een zekere evolutie. „Bijvoorbeeld dat er bisschoppen benoemd worden door Rome en met instemming van de Chinese overheid, in de vorm van de Patriottische vereniging.”

De verhouding tussen de ondergrondse en de officiële katholieke kerk in China bevond zich in de jaren tachtig op een dieptepunt. Propaganda dreef beide kerken nog meer uiteen.

Heyndrickx heeft met vertegenwoordigers van beide kerken intensief contact. „Ook de ondergrondse kerk heeft sinds eind jaren tachtig missen in het Chinees. Er zijn geen liturgische verschillen. Wel staat hier en daar de verhouding met de staatkerk op scherp.”

Heyndrickx: „Het idee dringt door dat er iets moet gebeuren. Ook de hoofden van de hogere Chinese ambtenaren staan er open voor. Het probleem is alleen dat China veel te groot is. Het communisme is in ontwikkeling, het is niet meer zoals in de jaren vijftig. Maar dat enorme apparaat van lagere ambtenaren blijft overtuigd van de oude uitgangspunten.”

Teken van verandering is bijvoorbeeld het thema van het zeventiende communistische partijcongres dat in oktober werd gehouden. Dat ging over de plaats van religie in de maatschappij. Heyndrickx: „De maand erna sprak het politbureau over godsdienst. Er wordt dus aan gewerkt, alleen wachten we nog wel op substantie. En we moeten propaganda daar van onderscheiden.”

Nu heeft het Vaticaan wel enig wisselgeld. Als enige Europese staat heeft het diplomatieke betrekkingen met Taiwan. China, dat de onafhankelijke status van Taiwan niet erkent, eist dat het Vaticaan die betrekkingen verbreekt en in plaats daarvan weer een diplomatiek vertegenwoordiger vestigt in Peking.

Heyndrickx: „Het verbreken van de betrekkingen met Taiwan zal er nooit toe leiden dat China het recht opgeeft om zelf de katholieke bisschoppen te benoemen. Maar het kan er wél voor zorgen dat nieuwe bisschoppen de goedkeuring van zowel China als het Vaticaan krijgen. Rome krijgt dan een vorm van medezeggenschap.”

Historicus Harry Knipschild relativeert de gespannen verhouding tussen China en christelijke godsdiensten. „Die is veel ouder dan het diplomatieke conflict met het Vaticaan van de laatste halve eeuw. De jezuïeten zaten in de achttiende eeuw in China. Ze waren heel ver in het evangeliseren, tot familieleden van de keizer aan toe.”

Veel leden van het Chinese hof werden rooms-katholiek. In de vroegmoderne tijd waren er meer dan een miljoen katholieken in China. Ook toen al werd de katholieke kerk gezien als revolutionair, als een bedreiging voor de gevestigde macht. Knipschild: „Dat komt niet door het communisme, maar door de confucianistische manier van denken. Dat zal niet veranderen. Alles moet gecontroleerd worden door een centrale macht. Er mag geen enkele twijfel zijn. Daarom past het communisme zo goed bij China.”

Westerse katholieken probeerden China te bekeren door zich in de hoogste kringen te begeven. Protestantse zendelingen richtten zich juist op de gewone man. Dat de katholieken succesvol waren, was volgens Knipschild mede te danken aan het celibaat. „De levensomstandigheden waren hard. Weinig eten, veel ziektes. De protestantse zendelingen werden vooral in beslag genomen door de ellendige toestand waarin hun vrouwen en kinderen verkeerden. Daar hadden de katholieke zendelingen geen last van. Die konden al hun energie besteden aan de evangelisatie. Wat dit betreft had het celibaat echt nut.”

Knipschild beschrijft deze geschiedenis in het boek ’Soldaten van God’, over Nederlandse en Belgische missionarissen in China in de negentiende eeuw.

De kans dat beide soorten katholieken in China al tijdens de Olympische Spelen gezamenlijke eucharistievieringen houden, acht pater Jeroom Heyndrickx klein, zegt hij. „Er is zicht op toenadering, maar het zal nog vele, vele jaren duren.”