Met ons verstand kunnen wij de juiste weg vinden

Langzamerhand erkennen we dat de ’Ethica’ van Spinoza ons belangrijkste filosofische boek is. Maar kennen we de ’Ethica’ ook? Stukadoor en Spinozakenner Hendrikus Keijzer lichtte gisteravond in Café Meer! een stelling over de hemel.

’Het gaat de meesten die deze stelling lezen duizelen. Laten we daarom beginnen met een voorafgaande, iets eenvoudigere stelling. In stelling 35 staat: ’God heeft zichzelf lief met een oneindige geestelijke Liefde.’

In stelling 35 en 36 komt een aantal dezelfde begrippen voor: ’God’, ’geestelijke’ en ’Liefde’. Als ik over deze stellingen praat, merk ik dat men vooral moeite heeft met dat woord ’geestelijk’. Zonder Spinoza geweld aan te doen, zouden we geestelijk kunnen vervangen door verstandelijk. Dan staat er: God heeft zichzelf lief met een oneindig verstandelijke liefde.

Na deze vereenvoudiging kunnen we door naar stelling 36. Daar gaan we. Deze verstandelijke liefde tot God is Gods liefde zelf. Niet voorzover hij zich in al wat is kenbaar maakt, maar voorzover hij zich in de kracht van het menselijk verstand openbaart.

Nu hebben we de stellingen verhollandst, nu ga ik ze verduidelijken.

Enkele weken geleden zat ik met mijn vrouw in een koffiehuis. Plotseling trokken twee druk pratende mannen mijn aandacht. Op hoge toon spraken zij over de openstelling van de Europese grenzen, waardoor allerlei buitenlanders – vooral Oost-Europeanen – ons land binnentrokken. Volgens de één was dat een zegen, want zij namen de Nederlanders smerige klussen uit handen. De ander zag gevaren: omdat de Oost-Europeanen goedkoper zijn, nemen ze ons werk af, waardoor wij tot de bedelstaf vervallen. Al luisterend dwaalden mijn gedachten af naar een boek over de geschiedenis van de mens dat ik onlangs had gelezen. Stapsgewijs toont de schrijver ons hoe we van holbewoner evolueerden naar inwoner van een stadstaat. Hoe de stadstaat uitgroeide tot een landstreek, en hoe die streken werden opgenomen in een natiestaat. En nu, zo schreef hij, zijn we zelf getuige van de volgende stap, waarbij de natiestaten langzaam verdwijnen in een Verenigd Europa. Uit de loop van de geschiedenis volgt dat mensen zich in steeds grotere eenheden willen verenigen.

In de discussie een paar tafels verderop leek een van de sprekers zich tegen deze ontwikkeling te verzetten, terwijl de ander haar omarmde. Mijn inziens heeft die tweede gelijk, want verenigen doet begrijpen, terwijl ons begrip voor elkaar geremd wordt als we ons opsluiten in onze eigen wereld. Begrip geeft rust en vrede, terwijl onbegrip oorlog en ellende brengt.

Als we meer van elkaar begrijpen, begrijpen we ook meer van de natuur. Wij zijn namelijk zelf deel van de natuur, wij volgen dus ook de natuurlijke wetten. Nu zegt stelling 36 dat hoe meer wij van elkaar begrijpen, hoe meer wij ons verenigen met het begrip van God. Omdat bij Spinoza God zichzelf liefheeft met een oneindig verstand. Van holbewoner tot inwoner van de EU, van kleuter tot student aan de universiteit moeten we leren te begrijpen. Dit begrijpen met Gods hulp, ofwel ons verstand, doet ons de juiste weg vinden. Want begrijpen is liefhebben en datgene wat we liefhebben daaraan willen we geven. En zo zal Spinoza’s hemel zich kenbaar maken, niet alleen daarboven, maar ook hier beneden.”