De oosterse slavinnen

De twaalf meisjes van Puccini, martelaressen van de liefde.

Een Japans kindvrouwtje van vijftien jaar in ’Madama Butterfly’ en een Tartaars slavinnetje van niet veel ouder in ’Turandot’. Ziedaar Puccini’s bijdrage aan de grote golf oriëntalisme die de Europese kunstwereld aan het eind van de 19de eeuw overspoelde. Puccini putte zich uit om Cio-Cio-San (Madama Butterfly) en Liù te omkleden met authentieke, of in ieder geval authentiek aandoende, melodieën. Dat hij daarin meesterlijk slaagde, valt af te leiden aan de immense populariteit van beide meisjes en de aria’s die ze zingen.

Net als Floria Tosca en Angelica komen ze aan hun eind door zelfmoord – Cio-Cio-San pleegt harakiri en Liù doorsteekt zichzelf als ultieme opoffering voor haar onbereikbare geliefde Calaf. Dat maakt Liù bij het operaminnende publiek kennelijk geliefder dan het titelpersonage van de opera waarin ze optreedt. De ijzige, aanbeden Turandot, niet tot liefde in staat, en de van vergeefse liefde overstromende Liù. Aan haar populariteit heeft ongetwijfeld bijgedragen dat Puccini’s leven eindigde toen hij Liù’s zelfmoordaria had geschreven. De postume wereldpremière van ’Turandot’ vond plaats in de Milanese Scala in 1926, twee jaar na de dood van Puccini in Brussel. Vlak voor zijn sterven woonde Puccini in De Munt nog een voorstelling van ’Madama Butterfly’ bij. Zo kwamen de twee exotische meisjes toevallig samen aan het einde van zijn leven. Dirigent Toscanini liet bij de eerste ’Turandot’-uitvoering, de opera eindigen bij die dood van Liù. ’Tu, che di gel sei cinta’ – ’Jij, die omringd bent door ijs,’ houdt Liù de Chinese prinses voor, ’L’amerai anche tu’ – ’Ook jij zult van hem houden’.

Het is Puccini’s allerlaatste aria voor een van zijn kleine meisjes. Volgens sommigen is het zelfs de allerlaatste aria uit de grootse geschiedenis van de Italiaanse opera. Hoe Turandot uiteindelijk van Calaf zou gaan houden, daar kwam Puccini niet meer aan toe. Misschien was haar aria nog meeslepender geweest dan die van Liù, maar we zullen het nooit weten. Ondanks het mooie einde dat Franco Alfano aan ’Turandot’ breide, is het portret dat Puccini van de Chinese prinses schilderde onaf.

De zelfmoord van Liù is, net als die van Floria Tosca, een impulsieve daad. Op dat moment in hun leven is er geen andere keus dan deze. De harakiri van Cio-Cio-San is vanaf het begin onontkoombaar, de hele opera werkt ernaartoe. Al bij haar opkomst horen we van het harakiri-zwaard waarmee haar vader ooit zelfmoord pleegde. Ze heeft het, naast wat kleine andere persoonlijke bezittingen, in haar reisbagage gestopt. In haar ’nieuwe’, getrouwde leven met de Amerikaanse marineluitenant Pinkerton is dat zwaard uit haar ’oude’ leven een wel heel omineus voorwerp.

’Wat hebben ze je een mooie bijnaam gegeven’, zingt de op lust beluste bruidegom Pinkerton. ’Madama Butterfly’ – fragiele vlinder. ’Prikken ze vlinders niet vast op een bord in Amerika?’, vraagt Cio-Cio-San. Een aangekondigde zelfmoord. Iedereen om haar heen weet het, wij in de zaal weten het: die hork van een Pinkerton komt natuurlijk niet terug. Alleen Cio-Cio-San zelf heeft een rotsvast vertrouwen. Ze zingt erover in de beroemde aria ’Un bel di vedremo’ – Op een mooie dag zal er een rookpluim aan de zeehorizon te zien zijn, en dan keert hij terug. Daarin heeft ze gelijk, maar hij komt terug met zijn ’echte’ Amerikaanse vrouw; ze komen de baby opeisen om hem een goede Amerikaanse opvoeding te geven.

Butterfly is dan al lang zelf een ’westerse’ vrouw geworden. Opvallend hoe ze in haar contacten met de westerlingen in de opera het clichébeeld ’speelt’ van het dribbelende Japanse kind-vrouwtje, terwijl ze een heel andere toon aanslaat als ze met haar landgenoten converseert. Het gedoemde geduld van Butterfly maakt haar tot de meest tragische van alle Puccini-meisjes. Zoals ze een nacht lang waakt, wacht op zijn terugkomst, onbeweeglijk rechtop zittend in haar trouwjurk. Haar dienster Suzuki en haar zoontje vallen in slaap, een zoemkoor achter de coulissen geeft sensuele kleur aan de nacht. Butterfly wacht.