De jongste stad van Europa

Nu de Schengen-grens tussen het Duitse Frankfurt aan de Oder en het Poolse Slubice is opgeheven, moeten beide plaatsen snel tot één stad samengroeien. Vindt kunstenaar Michael Kurzwelly.

Ondanks de snijdende kou op het kale plein is de stemming vrolijk. Burgemeester Martin Patzelt van Frankfurt aan de Oder en burgemeester Ryszard Bodziacki van Slubice onthullen gezamenlijk de stadsmuur van Slubfurt. De muur is vijftig centimeter hoog, vijftig centimeter breed, twaalf meter lang en licht gebogen. De kromming volgt een cirkel die kunstenaar Michael Kurzwelly op de kaart van Frankfurt en Slubice tekende. De cirkel omvat de centra van de beide steden aan weerszijden van de Oder. In Slubice werd in 2004, kort na de toetreding van Polen tot de EU, al eenzelfde stukje gekromde muur onthuld.

De beide muurtjes omsluiten symbolisch de virtuele stad Slubfurt (spreek uit: Zwoepfoert), bestaande uit de stadsdelen Slub en Furt. Voor Kurzwelly zijn Bodziacki en Patzelt stadsdeelburgemeesters, die ressorteren onder de virtuele burgemeester Wladislaw Müller van Slubfurt. „Mijn voorbeeld is Eurode aan de Duits-Nederlandse grens, dat de plaatsen Kerkrade en Herzogenrath omvat”, legt Kurzwelly uit.

Maar in Eurode spreken de mensen aan beide zijden van de grens hetzelfde dialect, hebben ze dezelfde cultuur en zijn ze vaak zelfs familie van elkaar. In Slubfurt is dat anders. „De bevolking is na de oorlog bijna geheel vernieuwd”, zegt Kurzwelly. Uit Slub, dat tot 1945 Dammvorstadt heette, werden de Duitsers verdreven, er kwamen mensen wonen uit de oostelijke Poolse gebieden die aan de Sovjet-Unie waren afgestaan. In het verwoeste Furt vestigde de DDR nieuwe industrie en bouwde ze flatwijken voor de toestromende arbeiders.

In de socialistische tijd was, ondanks de aanleg in 1950 van een zogeheten ’vredesbrug’ over de Oder, het contact tussen beide steden minimaal. Achtergrond, taal en cultuur verschilden enorm (zie kader). Toen na de val van het IJzeren Gordijn het verkeer over de brug gemakkelijker werd, stonden wantrouwen en vooroordelen een intensievere omgang tussen Duitsers en Polen in de weg.

De overtuigde multiculturalist Kurzwelly, een Darmstadter die jarenlang in het Poolse Poznan een internationaal cultuurcentrum leidde, ontdekte in Frankfurt zijn missie. „In 1999 richtte ik Slubfurt op en in 2000 schreef ik de stad in bij het Europese stedenregister”, vertelt hij met een schalkse glimlach. Sindsdien rijdt hij onvermoeibaar in Furt en Slub rond in zijn mobiele informatiecentrum, een Volkswagenbus met daarop het wapen van Slubfurt: een haan op een ei. Met lichtvoetige projecten trekt hij steeds weer de aandacht van zijn stadgenoten aan beide zijden van de rivier. Met name rond Polens toetreding tot de EU in mei 2004 viel hij op door tal van ironische manifestaties. Hij kreeg het zelfs voor elkaar dat op de brug tussen Slub en Furt jarenlang elk uur het gekraai van de haan uit het wapen van Slubfurt te horen was.

Kurzwelly is ook gastdocent aan de Europese Universiteit Viadrina in Frankfurt, die verbonden is met het Collegium Polonicum in Slubice. Zijn Duitse en Poolse studenten ontwikkelen project na project om de mensen in Slub en Furt van hun Slubfurtse identiteit bewust te maken. Wetenschappers en kunstenaars uit heel Europa dragen eraan bij. Het dossier-Slubfurt heeft inmiddels een enorme omvang en is gedocumenteerd op internet.

Kurzwelly glimt van trots en optimisme wanneer hij samen met de stadsdeelburgemeesters van Slub en Furt over het Slubfurtse stadsmuurtje in Frankfurt loopt. „Grenzen worden steeds minder belangrijk,” zegt hij. „Nationale identiteit verliest aan betekenis. Nieuwe identiteiten ontstaan. Steeds meer mensen zeggen: ik ben een Slubfurter.”

Vervolgens stapt het gezelschap in de bus die, voor het eerst en voorlopig voor het laatst, op en neer pendelt tussen de beide Slubfurtse stadsmuurtjes. Op de historische dag dat de Schengen-grens verdween.