Jongeren komen geen empathie tekort

Staat de schijnbaar gevoelloze houding die Joran van der Sloot bij Peter R. de Vries tentoon spreidde symbool voor een afnemend inlevingsvermogen onder Nederlandse jongeren? Nee, zeggen psychiaters, empathie is er nog volop.

Wat er in het hoofd van Joran van der Sloot omging toen hij tijdens de door Peter R. de Vries stiekem gefilmde autoritjes sprak over de verdwijning van Natalee Holloway weten we niet. Evenmin of hij leugen of waarheid sprak.

Voor een analyse van Van der Sloots persoonlijkheid leent de uitzending van afgelopen zondag zich niet. Maar veel van de miljoenen kijkers zullen zich er wel over hebben verbaasd dat hij zich met bar weinig empathie en compassie over het lot van de Amerikaanse studente uitliet.

Die verbazing over empathiegebrek bij jongeren doet zich vaker voor. Als er zich weer eens een geval van happy slapping voordoet, bijvoorbeeld: jongeren filmen hoe iemand in elkaar wordt getimmerd en plaatsen dat filmpje vervolgens op internet.

Staat de houding van Van der Sloot symbool voor een trend van afnemende empathie onder jongeren? Zijn jongeren steeds minder in staat zich in de ander in te leven? „Nee”, zegt hoogleraar forensische psychiatrie Andries Korebrits van de Nijmeegse Radboud Universiteit.

„Die trend is er niet. Veruit de meeste jongeren beschikken over een prima ontwikkeld empathisch vermogen. Dat is al jaren zo. Dat er een groep jongeren is met een slecht ontwikkelde empathie, is van alle tijden.”

De gebrekkige empathie onder jongeren is wel zichtbaarder geworden, zegt kinder- en jeugdpsychiater Ward van Alphen van Curium-LUMC, het Centrum voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie van de Leidse Universiteit. „Jongeren laten zich meer zien. Via Hyves, via MSN. Op tv viert theatraliteit hoogtij, denk aan Idols, aan de Gouden Kooi. Jongeren worden uitgedaagd om zich te laten zien. Daar is niets mis mee, maar het is ook onbeschaamder geworden. Daders worden geëtaleerd, maar ook slachtofferschap verplaatst zich steeds vaker naar de publieke sfeer. Bescheidenheid en zelfbeheersing worden zelden nog als deugd beschouwd. Je zou kunnen zeggen dat jongeren onder invloed van de media een afstandelijker beeld van ’de ander’ kunnen krijgen. Want dat beeld wordt steeds meer aan virtuele voorbeelden ontleend.”

Maar of dat gevolgen heeft voor hun vermogen tot empathie is zeer de vraag, zegt Van Alphen. Ook hij ziet geen trend van afnemende empathie onder jongeren. „Je ziet, ook op internet, dat jongeren heel goed in staat zijn om rekening met anderen te houden. Happy slapping bijvoorbeeld wordt door veruit de meeste jongeren veroordeeld. Ze weten heel goed dat dat niet normaal is, ze weten heel goed wat wel en wat niet kan. Ga maar eens in chatrooms kijken.”

Een teveel aan inlevingsvermogen is ook niet ideaal, zegt Korebrits. „Een gezond gebrek aan empathie kan je juist verder helpen. Als je voortdurend met alles en iedereen meeleeft en invoelt, kun je niet goed meer functioneren. En hoe kan een manager slecht functionerend personeel ontslaan als hij wordt overweldigd door heftige empathische gevoelens?”

Empathie beweegt zich vaak binnen de grenzen van een groep, zegt Van Alphen. „We hebben wel empathie voor de mensen van onze eigen groep, maar minder voor de mensen die daarbuiten vallen. Jongeren hebben ook de behoefte om zich te identificeren met een bepaalde groep. Dat is prima, maar dan moeten we ze wel goed duidelijk maken dat ze ook over de grenzen van die groep heen moeten kunnen kijken.”

„Groepsdruk kan flink meespelen in het inlevingsvermogen van jongeren”, zegt Korebrits. „Je hoort bij een groep, je wilt jezelf niet buitensluiten – dat kan een rem zetten op je empathische gevoelens voor mensen buiten die groep.” Happy slapping is daar een voorbeeld van.

Empathie kun je leren, vertelt Korebrits. „Het is een aangeboren vaardigheid, die zich in de loop van je leven ontwikkelt en hand in hand gaat met je gewetensontwikkeling. Wat is goed, wat is fout, hoe verhoud je je tot de ander? Goede voorbeelden en omgevingsfactoren zijn daarin van groot belang: ouders die zich op een gezonde manier kunnen inleven in anderen dragen dat bijna als vanzelf over op hun kinderen. Tegelijkertijd kunnen heftige gebeurtenissen grote invloed hebben op de ontwikkeling van je empathisch vermogen.”

Een van de kenmerken van een anti-sociale persoonlijkheidsstoornis is een gebrek aan empathie. „Maar vaak heb je dat niet in de gaten. Die mensen bedekken zich onder een dun laagje charme en lijken in eerste instantie uiterst aardige, invoelende mensen te zijn. Vaak zijn ze sociaal zeer intelligent. Bij die groep zou je van functionele empathie kunnen spreken. In de Verenigde Staten is onderzoek gedaan naar moordenaars met een anti-sociale persoonlijkheidsstoornis. Dat waren allemaal mensen die uiterst sympathiek overkwamen.”

„Mensen met een gebrek aan empathie zijn gevoelig voor macht. En vaak gaat het hand in hand met criminaliteit. Hoe kun je immers een roofoverval plegen als je je zeer bewust bent van de gevoelens van je slachtoffer? Maar het is natuurlijk niet zo dat iedereen met een beperkt inlevingsvermogen crimineel gedrag vertoont.”