Riek Schagen 1913-2008

Ze speelde honderden rollen en produceerde nog veel meer schilderijen. Maar Riek Schagen zal altijd vooral Saartje uit Swiebertje blijven.

Het lijkt je zo gemakkelijk af te gaan, hoorde Riek Schagen vaak over de manier waarop ze haar rol van dienstbode Saartje in de tv-serie Swiebertje uitvoerde. Logisch toch, legde ze dan uit. Ze was tenslotte jarenlang dienstmeisje geweest.

Dat was al vroeg begonnen. Ze woonde met negen broers en zussen in Amsterdam. „We hadden één kamer, een alkoof en een keuken. Ieder jaar hoorde je ’wèèèèh’, dan was er weer eentje bij.” Toen ze elf jaar oud was, werd ze van school gehaald. Haar vader was werkloos geraakt, er moest geld worden verdiend.

Maar het was ook dankzij haar werk als dienstmeisje dat ze op het toneel en later op tv belandde.

Ze ging –eind jaren dertig– werken voor de beroemde acteur en toneelleider Albert van Dalsum. Toneelspelen deed ze toen al, bij een amateurvereniging, samen met een paar van haar zussen. Van Dalsums vrouw kwam op een avond kijken, zag dat Schagen talent had en beloofde een goed woordje bij haar man te doen. Ze kreeg een piepklein rolletje in een toneelstuk waarin Van Dalsum de hoofdrol speelde.

„Toen had ik het toneel geroken, voorgoed.” Dat was in 1940. En omdat ze in de oorlog, in navolging van Van Dalsum, weigerde zich bij de door de Duitse bezetter ingestelde Kultuurkamer aan te sluiten, duurde het tot 1945 voordat ze weer op het toneel stond. Doe het maar, zei haar moeder toen, anders blijf je altijd een werkvrouw.

Honderden rollen speelde ze, waarvan aanvankelijk veel als dienstbode. Niet alleen op het toneel, ook in film en op tv. Haar filmdebuut had ze in 1955, met Ciske de Rat. Ze speelde in Fanfare van Bert Haanstra, in Keetje Tippel.

Maar toch is er uiteindelijk die ene rol waardoor gans het land haar kent en met wie gans het land haar immer zal blijven associëren. En ook in die ene rol speelde ze weer wat ze altijd geweest was: dienstbode.

Riek Schagen is Saartje, de pronte dienstbode uit Swiebertje. In 1965 trad ze toe tot de cast en bleef tot het eind, tien jaar later. Joop Doderer, die Swiebertje speelde, klaagde nog wel eens over het Swiebertje-effect: altijd werd hij maar met die ene rol vereenzelvigd. Schagen overkwam hetzelfde, maar ze genoot en profiteerde er juist van. Voor Sorbo, fabrikant in schoonmaakartikelen, speelde ze nog jaren dezelfde rol in reclamespotjes. De band met Sorbo werd innig: ze verhuisde zelfs naar Vorden, waar de Sorbo-fabriek staat.

Minder bekend werd ze als kunstenares. Haar echtgenoot, die ze ontmoette toen ze bijna 40 was, was fervent schilder. Schagen nam die passie over en eigenlijk beleefde ze er meer plezier aan dan aan het acteren. „Heerlijk, dat is iets dat helemaal van jezelf is. Als actrice krijg je de rollen aangewezen, dit verzin je zelf.”

Riek Schagen werd op 15 november 1913 geboren in Amersfoort. Ze overleed op 14 juli 2008 in Vorden.