België worstelt met zijn eigen oorlogsverleden

Ruim zestig jaar na de Tweede Wereldoorlog worstelt België met de verwerking van de Jodenvervolging. Een nieuwe documentaire belicht de dubieuze rol van de autoriteiten, vooral in Antwerpen.

Eind juli 1942 zette de Joodse familie Kichka hun dochter in Brussel op de tram. Bertha was dertien jaar, maar ze was toch opgeroepen om in Duitsland te werk gesteld te worden. De volgende dag vertrok ze, vanuit de Dossinkazerne in Mechelen, met het eerste treintransport naar het vernietigingskamp in Auschwitz, waar ze omkwam.

Haar broer Henri vertelt het verhaal in de film ’Modus Operandi’, die vanaf woensdag draait in tien Belgische bioscopen, onder meer in Antwerpen, Mechelen en Turnhout. Niet eerder kreeg een documentaire over de Jodenvervolging in België zo’n groot podium.

De titel van de film geeft de bedoeling van de makers al aan, zegt initiatiefnemer en producent Willy Perelsztejn bij de voorvertoning in Mechelen, naast de beruchte Dossinkazerne. „Het ging ons in de film om het hoe, niet om het waarom. Hoe heeft een groepje van twintig mensen kunnen organiseren dat er 25.000 zijn weggevoerd?” Slechts 1200 Belgische joden overleefden de kampen.

De vervolging verliep soepel dankzij de medewerking van de Belgische autoriteiten, zo blijkt uit de film. Vooral de Antwerpse burgemeester Leo Delwaide en zijn politieagenten werkten voortvarend mee bij het oppakken van Joden. Ze organiseerden zelfs op eigen initiatief razzia’s. Dat verklaart mede waarom twee op de drie Antwerpse Joden is weggevoerd, tegen een op de drie in Brussel. In die stad werkten de burgemeesters en de politie veel minder mee.

Antwerpens huidige burgemeester, Patrick Janssens, bood eind vorig jaar zijn excuses aan bij de Joodse gemeenschap. De verontschuldigingen kwamen zo laat omdat een aantal recente studies pas duidelijk heeft gemaakt hoezeer de Antwerpse autoriteiten collaboreerden. De Joodse gemeenschap reageerde positief. „Dit getuigt van moed”, aldus Eli Ringer van het Forum der Joodse Organisaties.

Maar niet iedereen kon zich vinden in de woorden van Janssens. „Gratuit” noemde Bart de Wever de excuses – al nam hij dat daarna snel weer terug. De voorzitter van de Vlaams-nationalistische partij N-VA, die gelieerd is aan de christen-democraten, meende dat de verontschuldigingen zestig jaar na dato vooral een politieke bedoeling hadden: Het bestrijden van de extreemrechtse partij Vlaams Belang, die in Antwerpen zeer sterk is. Onder de oprichters van het Vlaams Blok, voorganger van het Belang, waren Vlamingen die in de oorlog collaboreerden.

Modus Operandi trapt niet in het cliché van ’Vlaams was fout, Waals was goed’. Ook de rol van de collaborerende burgemeester van Luik komt aan bod. En de film wijst er op dat het gros van de Antwerpenaars zich, ondanks provocaties, niet liet verleiden om mee te doen aan pogroms of razzia’s. Antwerpse politieagenten hebben ook Joden tijdig gewaarschuwd. Vlamingen én Walen waren actief in het verzet en het organiseren van onderduikadressen, circa drieduizend Joodse kinderen werden zo gered.

Uniek in Europa is de poging tot sabotage van een Jodentransport, op 19 april 1943. Gewapend met één rode lamp en één pistool hielden drie studenten de trein naar Auschwitz tegen bij Boortmeerbeek. Aan boord waren 1631 joden, van wie slechts zeventien konden ontsnappen voor de trein verder reed.