Kroes snoert critici de mond

Bij haar aantreden als eurocommissaris was de argwaan groot. Kon iemand met nauwe banden in het bedrijfsleven de belangen van de Europese consumenten wel goed behartigen? Met haar rechtlijnige optreden maakte Neelie Kroes een einde aan die scepsis. „Ze is intens betrokken.”

De meest gevreesde kartel-bedwinger ter wereld, zo noemde de Amerikaanse zakenkrant The Wall Street Journal Neelie Kroes onlangs. Het tijdschrift Forbes plaatste haar vorig jaar als 59ste op de lijst van machtigste vrouwen ter wereld - een score die ze dit jaar moet kunnen verbeteren.

Vijf jaar geleden leek het onwaarschijnlijk dat Neelie Kroes tot deze hoogte zou stijgen. Als president van Nyenrode Universiteit had ze afstand genomen van de politiek, na een staatssecretariaat en twee ministerschappen. Kroes had een aantal interessante bijbanen in het bedrijfsleven, maar een echte topfunctie leek er niet meer in te zitten.

In Nederland is die haar ook nooit aangeboden, heeft Kroes zelf verteld, wel in het buitenland. Maar dat was nog in de tijd dat ze getrouwd was en haar echtgenoot niet meewilde. Achteraf heeft ze spijt dat ze de stap destijds niet gewoon heeft gezet, maar ze wil er niet te lang bij stilstaan. Want Neelie Kroes is niet zo ’terugkijkerig’, zei ze onlangs in NRC Handelsblad.

Voor terugkijken heeft ze nu ook geen tijd, als Europees Commissaris voor mededinging heeft ze een van de drukste banen in Brussel. Ze haalt alle televisiekanalen met de gigantische boetes die ze oplegt aan bedrijven die zich niet houden aan de spelregels van een open en eerlijke markt. Microsoft kreeg onlangs nog een recordboete opgelegd: 899 miljoen euro.

Kroes is totaal niet geïntimideerd door de status van een bedrijf als Microsoft, klinkt het in haar omgeving, en ook niet door topman Steve Ballmer. Pas toen Ballmer beloofde niet in beroep te gaan tegen een vorige boete, van een half miljard euro, wilde ze hem ontmoeten. Het werd een niet al te gezellig diner in een restaurant in de buurt van Leiden.

Kroes legde Ballmer daar uit wat ze van hem verwachtte en niet veel later maakte Microsoft bekend dat het bedrijf veel meer informatie zou delen met de concurrentie. Eerst zien, dan geloven, was Kroes’ reactie.

„Ze is volstrekt rechtlijnig en dat is ook haar kracht”, zegt Jan Willem van den Braak, directeur van het Brusselse kantoor van ondernemersorganisatie VNO-NCW. „Ze gaat niet opzij bij weerstand, ze is er ook niet bang voor. Misschien apprecieert ze een beetje tegenwerking zelfs.”

Kroes zelf probeert de indruk weg te nemen dat ze geniet van de momenten waarop ze haar macht gebruikt. „Ik sta hier niet voor mijn plezier”, zei ze bij de aankondiging van de laatste boete voor Microsoft. Maar ze straalde erbij.

„Ze is intens en hartstochtelijk betrokken bij consumenten - en bij het opkomen voor hun rechten.” Dat zegt Ann Mettler van de Brusselse denktank Lisbon Council, die Kroes heeft leren kennen als „verfrissend normaal en met beide benen op de grond”.

„Ze wil iets neerzetten, ze komt ook uit een ondernemersfamilie”, zegt Van den Braak. Anderen schrijven haar doortastende aanpak toe aan haar Rotterdamse achtergrond.

Kroes werd in 1941 geboren in Rotterdam in een hervormd gezin. Haar vader, een transportondernemer, had eigenlijk gehoopt op een zoon, die de zaak kon overnemen. Neelie bezocht een christelijke lagere school, de hbs en ging daarna economie studeren, ook in Rotterdam. Medicijnen had haar voorkeur, ze wilde dr. Schweitzer achterna en arme mensen helpen, maar haar vader zag meer in een praktische opleiding dichter bij huis.

„De hele sfeer thuis ademde ondernemerschap”, zei ze later. „Zelf met de poten in de modder.” Het geld, dat er wel was, ging allemaal in het bedrijf. Voor verwennerij was absoluut geen plaats.

Tijdens haar studietijd leerde Kroes mensen kennen waar ze later nog veel mee te maken zou krijgen: Ruud Lubbers, Onno Ruding en Jan Pronk. Toen ze de politiek inging, sprak de keuze voor de VVD vanzelf.

De band met het bedrijfsleven is altijd gebleven. Maar in 2004, toen ze tamelijk onverwacht gevraagd werd om eurocommissaris te worden, sneed ze alle zakelijke banden radicaal door. Sterker nog, ze beloofde ook na het commissariaat niet meer terug te gaan naar het bedrijfsleven.

Haar voorganger, Mario Monti, maakte de overstap naar een lucratieve baan bij een zakenbank. Maar Kroes moest vergaande beloften doen om kritische europarlementariërs te overtuigen dat zij de geschikte persoon was voor de zware functie als Europa’s belangrijkste verdediger van de consument.

„Iemand uit het bedrijfsleven, dat kan nooit goed zijn.” Dat was de reactie van veel, vooral linkse europarlementariërs destijds, herinnert Ieke van den Burg zich. Zelf was de PvdA-europarlementariër niet tegen de komst van Kroes, maar veel van haar collega’s in Brussel wel.

Kroes heeft haar critici inmiddels de mond gesnoerd. Zelfs Paul van Buitenen, de voormalige klokkenluider die zijn uiterste best deed om Kroes onderuit te halen, geeft tegenwoordig toe dat ze het goed doet. De kritiek van Van Buitenen richtte zich vooral op Kroes’ contacten met de eigenaars van Tank Cleaning Rotterdam, dat een milieuschandaal veroorzaakte.

Kroes is wel vaker in de publiciteit gekomen vanwege banden met dubieuze types. Zo woonde ze enige tijd in een huis van vastgoedhandelaar Jan-Dirk Paarlberg, die later is beschuldigd van banden in het criminele milieu.

Dat er af en toe vreemde namen opduiken, is niet verwonderlijk: Kroes kent iedereen. Netwerken is voor haar een tweede natuur. „Ze werkt altijd, maar ze doet ook alles wat erbij hoort”, zegt Van den Burg. „Ze komt naar alle bijeenkomsten en recepties.” Het World Economic Forum in Davos, waar de echte toppers van de wereldeconomie jaarlijks bijeenkomen, is voor haar een waar feest.

Naast werken blijft er voor Kroes weinig over. Voor een relatie heeft ze nu gewoon geen tijd, verklaarde ze onlangs tijdens een gesprek met studenten in het tv-programma Nova. Ze raadde jonge vrouwen aan vooral economisch zelfstandig te worden. „Straks komt misschien de prins op het witte paard voorbij, maar die blijft niet altijd. Hij sodemietert er wel eens vanaf.”

De mislukking van haar twee huwelijken, met marine-officier Wouter-Jan Smit en later met PvdA-politicus Bram Peper, noemt ze ’een deceptie’. Maar ook hier: niet terugkijken.

Als vrouwen zelfstandig willen zijn, moeten ze natuurlijk wel kansen krijgen. Dat gebeurt niet altijd, beseft Kroes tegenwoordig. Vroeger was haar motto: Vrouwen moeten niet zeuren, maar werken. Maar ze is tot de conclusie gekomen dat het glazen plafond echt bestaat en daarom moeten er quota komen voor vrouwen in het bedrijfsleven.

„Ze is geradicaliseerd als het over de positie van vrouwen gaat”, zegt GroenLinks-europarlementariër Kathalijne Buitenweg. „Want er verandert gewoon niks.” Buitenweg, die erg kritisch was bij de komst van Kroes, erkent nu dat ze haar werk goed doet. „Maar ik vind het wel jammer dat ze geen breder verhaal houdt over Europa.” Ze houdt het bij haar nogal technische portefeuille. Kroes is geen intellectueel, zoals haar voorganger Frits Bolkestein, die zich graag mengde in het debat over de toekomst van Europa.

Of er een tweede termijn in zit voor de Nederlandse eurocommissaris, is onzeker. Zelf wekt ze de indruk wel te willen doorgaan na volgend jaar, al was het maar omdat er nog zoveel te doen is op het gebied van de mededinging. Een terugkeer naar het bedrijfsleven heeft ze eerder al uitgesloten. „Jammer”, vindt Van den Braak. ”Veel bedrijven zouden haar heel graag als commissaris willen hebben.”

Kroes heeft aangegeven dat ze graag in een grote stad in het buitenland wil wonen, misschien Londen, of in de Verenigde Staten. Daar woont ook haar zoon Yvo. Achter de geraniums gaan zitten lijkt geen optie, ook al wordt ze dit jaar 67. Van den Burg heeft wel een suggestie: „Misschien kan ze weer college gaan geven, om haar kennis over te dragen op een jongere generatie.”