van Velzen / De bruidsschat die ons wakker hield

Als een documentaire meer vragen oproept dan dat ’ie antwoorden geeft, is dat meestal geen beste conclusie. Maar niet altijd.

Zelden bleef het licht in huize Van Velzen zo lang na een tv-uitzending nog branden als afgelopen donderdag.

En het was al zo laat.

Het kwam allemaal door de documentaire ’De vijfde bruid’ (VPRO, Nederland 2).

Die maakte zoveel los en riep dermate veel vragen op, dat de weekendprogrammering er door werd overschaduwd.

In de aankondiging stond dat het ging om een ’fascinerende ontdekkingsreis die ver doordringt in de ongrijpbare wereld van Anton Heyboer’.

Eerlijk gezegd dachten wij toen: Het zal wel. De kunstenaar is dood en het verhaal van Heyboer en zijn vrouwen kennen we nu wel.

Maar wat kan een mens zich vergissen. En wat fijn is dat soms toch. Om je eens goed te vergissen.

We zagen documentairemaker Rogier Timmermans zijn tante opzoeken. Deze tante Petra was op zeker moment uit zijn leven verdwenen en Timmermans wilde wel eens weten waar ze al die tijd uithing.

Dat bleek te zijn op het terrein van kunstenaar Anton Heyboer, die daar al met vier andere vrouwen woonde en die bij het maken van het grootste deel van de film nog leefde. Tante Petra was Heyboers vijfde bruid.

Al snel blijkt er iets vreemds met haar aan de hand. Petra woonde niet bij de kunstenaar in huis, zoals de andere vrouwen, maar aan de overkant van de straat, waar Petra de schilderijen van Heyboer verkocht. Ze zag ’Ton’ - die nooit buiten kwam - vrijwel nooit.

Verstoten, weet je als kijker, al werd dat anders uitgelegd. ’Iedere Heyboer-vrouw heeft haar taak’. En bovendien, zei tante Petra: „Via de telefoon of via de stem kun je heel erg bij elkaar samenleven.”

Vanaf dat moment had de documentaire ons goed bij de kladden.

Wat trekt mensen toch in zo’n commune? Hoe zitten die relaties in elkaar? Was tante Petra nu gelukkig of ongelukkig?

Als ze Anton niet was tegen gekomen was ze in een gekkenhuis terecht gekomen, zei ze daar zelf over. Maar was de situatie waar ze nu in zat niet precies hetzelfde? Een winkeltje runnen met een hek er omheen en een straffe dagstructuur; in gedachten zag ik menige psychiatrische instelling opdoemen.

Om meer informatie over tante Petra te verkrijgen ging Timmermans ook op bezoek bij de rest van zijn familie. Nogal confronterend omdat de contacten veelal - ook door de filmmaker zelf - waren verwaarloosd.

Timmermans liet het allemaal zien.

’De vijfde bruid’ veroverde de tweede plek bij de IDFA publieksprijs en was daarmee de best gewaardeerde Nederlandse film van het documentairefestival.

Dat konden wij ons in het holst van de nacht goed voorstellen.

Urenlang praatten we na over de tante Petra uit de film en de tante Petra’s die we zelf kennen. Over geluk en ongeluk. Over wat gek is en wat normaal.

En dat je veel kunt filmen, maar nooit iemands ziel.