Het geloof kreeg het weer te verduren

Het lijkt wel of de krant alleen nog maar negatief kan schrijven over gelovigen, was de reactie van enkele trouwe abonnees. Ze kregen eind vorige week weer het nodige te slikken.

Eerst was er Den Uyl, die zijn jeugdige sympathie voor het naziregime te danken zou hebben aan het bekrompen gereformeerde milieu waarin hij opgroeide. En zaterdag kwam daar de Tien Geboden overheen, waarin historicus Maarten van Rossem geloof afdeed als een ’infantiele wensvervulling’.

Ik heb het idee dat het bij Den Uyl ging om een communicatiestoornis. De bewonderende woorden die de jonge Den Uyl schreef over de Duitse machthebbers werden door zijn dochter Saskia en zijn biografe, Annet Bleich, verklaard uit zijn ’bekrompen gereformeerde’ milieu.

Als zij alleen ’bekrompen’ hadden gezegd was er niets gebeurd. En dan hadden zij de werkelijkheid treffend beschreven, hebben ik me laten vertellen door iemand die de familie kent. Nu leek het alsof alle gereformeerden in die tijd bewonderend naar het oosten keken.

Dat was niet het geval. In een reactie op de kwestie schreef theoloog Gerrit Manenschijn dat er gereformeerden waren die de nazi’s lang bleven beschouwen als een door God gezonden overheid die je moest gehoorzamen. Maar er waren er ook die de aard en bedoelingen van het regime doorzagen, lang voordat het Nederland bezette.

Als sympathie voor het Duitse nationaal-socialisme een typisch gereformeerde eigenschap was geweest, was deze krant nooit opgericht. Manenschijn wijst er terecht op dat van algemeen verzet in Nederland geen sprake was. Maar in het verzet dat er was, speelden gereformeerden een belangrijke rol.

In het geval van Maarten van Rossem gaat het niet om een communicatiestoornis. De historicus is een doorgewinterde mediagast. Hij heeft zijn toon lang geleden gevonden, en het is een cynische.

Dat maakt Van Rossem voorspelbaar. En dat maakte deze aflevering van de Tien Geboden, wat mij betreft, ook minder interessant. Afgezien van zijn uithaal naar CDA-politicus Jack de Vries, en het weinig christelijke karakter van diens optreden als campagnestrateeg. Maar daar viel geen lezer over.

Van Rossems cynisme over het geloof ging sommige lezers echter te ver. Het staat voor hem vast dat geloven flauwekul is, net als vragen naar de zin van het leven. Want stel dat we wetenschappelijk zouden kunnen vaststellen wat de zin van het leven is? En de uitkomst zou zijn: de zin van het leven is postzegels verzamelen?

Je moet je afvragen hoe serieus je die uitlating moet nemen. Volgens Van Rossem zijn we sinds de uitvinding van microscoop en telescoop de werkelijkheid wetenschappelijk aan het ontdekken, en is er geen enkele reden om nog te geloven. Nu heeft de wetenschap vaak de prententie gehad dat ze de werkelijkheid uiteindelijk volledig zou doorgronden. Maar waargemaakt is die pretentie nooit. En debatten over de inhoud van het geloof zijn gelukkig de vraag naar bewijs voor het bestaan van God al ruim gepasseerd.

Moet de krant dan nog iemand met zo’n cynische kijk uitnodigen om te komen praten over de Tien Geboden? Ja. Het gaat in die interviewreeks niet om exegese, maar om een inkijk in het persoonlijk denken van bekende Nederlanders. En die zieleroerselen blijken vaak rijker dan gedacht, ook als het gaat om mensen die niet (meer) geloven. Een lezer in Wageningen schreef dan ook trots te zijn dat Trouw de cynicus Van Rossem ongecensureerd aan het woord had gelaten.