Oude mensen zijn Ãœbermenschen of Untermenschen, nooit medemensen

Oud worden, is niet zo eenvoudig, vond Simone de Beauvoir al. Hoogleraar filosofie Else Walravens verdiepte zich in een mensensoort waar actieve mensen zich niet in herkennen.

Oud zijn vinden we vreemd en zouden we het liefst ontkennen, zegt Else Walravens. „Daarom zijn het altijd anderen die als eersten opmerken dat wij ouder worden.”

Walravens is hoogleraar filosofie aan de Vrije Universiteit Brussel en auteur van het essay ’Ouder worden en afscheid nemen’ uit de bundel ’Simone de Beauvoir, alles welbeschouwd’. Ouderdom is een belangrijk onderwerp bij De Beauvoir (1908-1986). De filosofe verzette zich in de jaren vijftig en zestig tegen ernstige misstanden in de Franse bejaardenzorg en vroeg aandacht voor de geïsoleerde positie van grote groepen bejaarden.

Tegenwoordig wordt er ook in Nederland veel gedaan om ouderen bij de maatschappij te betrekken. Er is een politieke partij voor senioren, de omroep Max en initiatieven als kleuterklassen die op bezoek gaan in bejaardentehuizen. Volgens De Beauvoir kwamen de onverschilligheid en het negatieve beeld over ouderdom voort uit het idee dat de bejaarde anders is dan de gewone man of vrouw, en daarmee niet menselijk.

„Als we jong zijn kunnen we ons moeilijk met ouderen identificeren en willen we niet oud worden”, zegt Else Walravens. „We vinden ouderen of heel wijs en sereen: een Ãœbermensch, of afstotend: een Untermensch, maar nooit mensen zoals wij. En voor actieve mensen lijkt de bejaarde die niet meer meedoet aan het bedrijvige leven een vreemde soort in wie hij zich niet herkent.”

Dat we ook onze eigen veroudering als iets vreemds ervaren, blijkt uit het gegeven dat de mens vaak zelf niet in de gaten heeft dat hij oud wordt. Er zijn wel tekenen van ouderdom. Hij beweegt moeizamer en wordt grijs, maar omdat dit een langzaam proces is, leidt dit niet tot het besef ’ik ben oud’. Dat gebeurt altijd door reacties van de buitenwereld.

„Uitspraken van anderen wijzen je op het feit dat je ouder wordt of het plotselinge besef dat de tijd verstrijkt”, zegt Walravens. „De roman ’Le temps retrouvé’ van Marcel Proust bevat een passage waarin de verteller na lange tijd weer de salon van prinses de Guermantes bezoekt. Hij merkt dat de bezoekers een stuk ouder zijn geworden en realiseert zich dat hij dus ook ouder is geworden.”

De blik van de ander maakt ons tot een voorwerp, legt De Beauvoir uit. Een man kijkt stiekem door een sleutelgat. Maar omdat hij zo opgaat in wat hij doet, beseft hij niet waar hij mee bezig is. Pas als hij voetstappen hoort op de gang merkt hij vol schaamte dat hij jaloers is of een voyeur.

Walravens: „Wanneer de blik van een ander op ons is gericht, voelen wij ons ’object’ worden. Dat is een heel vreemde ervaring. De man kijkt door het sleutelgat en voelt geen schaamte. Pas op het moment dat hij in de gaten heeft dat iemand hem ziet, schaamt hij zich. Anderen hebben een belangrijke functie bij de vorming van identiteit. Dat geldt ook voor ouder worden. Als ik niet in de gaten heb dat ik ouder word, is het de blik van anderen die zorgt dat ik mij daar bewust van word en dat ik over mijn leeftijd ga nadenken.”

De glurende man krijgt een stempel opgedrukt, voor een bejaarde geldt dat merkteken nog veel sterker. Bij het sleutelgat kunnen veel verschillende blikken op mij zijn gericht en kan ik kiezen welke boodschap mij wel en welke niet bevalt. Bij ouderdom is er geen keuze mogelijk. Je bent oud en daar kun je niet aan ontsnappen.”

De uitspraak ’Mijn lichaam is oud maar ik voel mij nog jong’ doet Simone de Beauvoir af als een vluchtreactie voor de werkelijkheid. Dat ouderen zich jong voelen, komt omdat ze hun ouderdom niet accepteren. „Op laatvolwassen leeftijd is De Beauvoir uitgesproken negatief over ouder worden”, zegt Walravens. „De essentie van het menselijk bestaan is volgens haar de mogelijkheid om je te ontwikkelen en dat zou niet mogelijk zijn als je oud bent. Later als ze zelf ouder geworden is, komt ze hier op terug. Ze merkt dat ze nog steeds haar projecten heeft en dat ze die in de toekomst kan voortzetten.”

Ouder worden betekent volgens De Beauvoir in het reine te komen met ons verleden. „We hebben mooie en minder aangename dingen meegemaakt, en het gaat erom dat te accepteren. De huidige trend onder ouderen om je jeugdig te gedragen en te kleden, kun je opvatten als een manier om aan de buitenwereld te laten zien dat je nog wel degelijk geïnteresseerd bent in de maatschappij. Facelifts en andere schoonheidoperaties die ouderdom verdoezelen, zou De Beauvoir waarschijnlijk veroordelen. Omdat dat duidelijk neerkomt op het niet accepteren van een natuurlijk gegeven.”

Op iedere leeftijd hebben we een taak, vindt Walravens. Voor ouderen is dat: een plaats zijn waar jongeren terecht kunnen. „Kleinkinderen hebben vaak een goede band met hun grootouders omdat ze bij hen een houvast vinden. Een andere taak is vanuit je eigen ervaring kritiek leveren op dingen die momenteel gebeuren, waarvan jij vindt dat ze de verkeerde kant opgaan – zonder conservatief te zijn. Volgens De Beauvoir ben je oud als je nog veel dingen zou willen doen maar voelt dat het fysiek niet meer gaat. Dat is misschien wel één van de moeilijkste dingen om te accepteren, het feit dat je afhankelijk van anderen wordt.”