’Zoveel mensen zijn uitgeput’

Laurie Anderson treedt vrijdag en zaterdag op in Groningen. Haar show ’Homeland’ gaat over de wilde tijd waarin we leven.

Groningen staat dezer dagen in het teken van Amerika, van de politiek en de presidentsverkiezingen. In het Americans Festival geen presidentskandidaten, maar wel artiesten uit de Verenigde Staten die allemaal hun visie op het land en de wereld in klank proberen te vangen. Speciale gast de komende dagen is multimediakunstenares Laurie Anderson (1947).

In haar bijzondere shows deed Anderson altijd al haar eigen ding: ze knoopte verhalen en gedachten op een spitsvondige manier aan elkaar, begeleidde zichzelf daarbij op viool of liet dat een handvol musici doen, zoals komende zaterdag in ’Homeland’. Behalve met ’Homeland’ (een mengeling tussen muziek en hedendaagse vertellingen) treedt ze de komende dagen ook op met het Noord Nederlands Orkest – in een nieuwe versie van haar orkestwerk ’Amelia Earhart’ en in een speciale versie van ’Fratres’ van Arvo Pürt. In april van dit jaar trouwde ze met haar levensgezel Lou Reed. Laatste nieuws: Reed heeft zaterdag een gastoptreden in ’Homeland’.

Anderson raakte in 1982 wereldwijd bekend door haar hit ’O Superman’ („Ah-ah-ah-ah-ah-ah, O Superma-han”), waarvan ze de titel losjes baseerde op de aria ’O souverain, ô juge, ô père’ uit de opera ’El Cid’ (1885) van Jules Massenet. De cd ’Big Science’ waar ’O Superman’ deel van uitmaakte, werd dit jaar opnieuw uitgegeven. Muziek en teksten bleken zo’n 25 jaar later nog net zo actueel als toen. Met thema’s als de anonieme technocratische samenleving, angst en liefde, oorlog en de acceptatie van geweld en de robotachtige optredens van Anderson was de plaat het beste antwoord van een kunstenares op een ongrijpbare tijd.

Tussendoor was Anderson hier in 2005 te gast tijdens het Holland Festival, met haar lichtvoetigere show ’The End of the Moon’. En schreef en illustreerde ze een boek met rare dromen. Maar in ’Homeland’ is de serieuze toon van ’Big Science’ helemaal terug. Want het zijn geen vrolijke tijden, zegt Anderson aan de telefoon. Een gesprek met haar voeren blijkt trouwens niet veel te verschillen van haar shows, waarin ze vaak onafgerond van het ene scherp geobserveerde onderwerp naar het andere meandert.

In het plaatsje in Californië waar Anderson op het moment van ons gesprek verblijft, probeert ze het gebeier van klokken te ontlopen om me te verstaan. Met haar mobiele telefoon loopt ze rond op het terrein en doet af en toe verslag van wat ze tegenkomt. Ze komt net terug van een kunstenaarsexcursie naar de Noordpool, waar ze met eigen ogen het ijs zag smelten. Anderson: „Maar ik ben niet de persoon die op een smeltende ijsberg gaat zitten en daar een lied over schrijft, you know. En nu ben ik op tournee met ’Homeland’. Het was wel een vreemde overgang, van de Noordpool naar Texas.”

Hoewel ’Homeland’ over de ’wilde tijd’ (Anderson) gaat waarin we leven, gaat de show niet alleen over Amerika. „Ik gebruik mijn land om naar dingen te kijken, door het filter van liefde en oorlog”, zegt ze. De show bestaat uit zeventien songs en verhalen, met de nadruk op teksten. Oorspronkelijk had Anderson ook beelden voorzien in ’Homeland’. „Maar toen ik daarnaar keek, kreeg ik bijna een herseninfarct: het was gewoonweg té veel informatie bij elkaar, onverdraaglijk.” Dus die beelden heeft ze weggelaten.

De titel ’Homeland’ is een beetje ironisch, zegt Anderson. Iedere Amerikaan gebruikt ’security’ of ’homeland’ tegenwoordig als tweede woord in een zin. „Maar ik probeer óók, you know, te beschrijven hoe het is om in welke hightech-cultuur dan ook te leven. Ik zit in een stadsomgeving. Ik zeg bijvoorbeeld nooit dat ik naar Duitsland ga. Ik ga naar Berlijn. Of Rome, Amsterdam of Londen. Daar bevinden zich de mensen die naar mijn shows komen. Met hen heb ik veel meer gemeen dan met de mensen die in small town Amerika wonen. We lezen dezelfde dingen, hebben dezelfde interesses, dezelfde uitdagingen – al je e-mail beantwoorden, bijvoorbeeld. Hahaha.”

„Ik zie dat zó veel mensen zo uitgeput zijn tegenwoordig. Ze hebben er moeite mee het tempo bij te houden of een eenentwintigste eeuwse consument te zijn met hun nieuwe computer, hun iPhone, hun programma’s en updates, hun huis, hun alles. Je komt niet meer uit dat stramien, zo lijkt het wel. Een van de songs, ’Only an Expert Can Deal With the Problem’, gaat over het leger aan middle managers dat al je problemen oplost. Dingen zijn zo gecompliceerd geworden dat je die mensen nodig hebt: het lijkt alsof je het allemaal niet zelf meer kunt oplossen.”

De thema’s in ’Homeland’ lijken erg op die uit de tijd van ’Big Science’, terwijl ’The End of the Moon’ zo licht was. Hoe komt dat? „Dat was geen vooropgezet plan. Ik probeer als kunstenaar de hedendaagse cultuur te beschrijven, and it’s not fine. Ik hou gewoon mijn ogen open en probeer de dingen zo goed mogelijk onder woorden te brengen, op een journalistieke manier. Ik probeer een zo levendig en waarachtig mogelijk beeld te scheppen. Je hoeft namelijk zelf niks te verzinnen: het is allemaal al totaal absurd wat er gebeurt. En daarbij: het leven is een zooitje, verhalen ook. Daarom zijn mijn verhalen vaak verbrokkeld, met een open einde. Ik zeg nooit ’zo zit de wereld dus in elkaar’, want de wereld glipt altijd tussen je vingers door.”

Anderson zegt geen hand te hebben gehad in het orkestprogramma in Groningen, maar ze ziet erg uit naar de spannende combinaties. In ’Amelia Earhart’ gebruikte Anderson de logboeken van haar heldin en onder mysterieuze omstandigheden gecrashte en verdwenen luchtvaartpionierster Earhart.

„Ik ben heel benieuwd hoe het gaat uitpakken met ’Amelia Erhardt’”, aldus Anderson. „Ik heb het al eerder gedaan in 2000, met groot orkest. Dat was afschuwelijk, moet ik eerlijk zeggen. Ik ben namelijk geen goede instrumentator en ik kon destijds wel door de grond zakken toen ik het voor het eerst hoorde bij de repetities. De dirigent vroeg ’hoe vond je het?’ En ik stond met mijn mond vol tanden. ’Moet het misschien een beetje sneller?’, vroeg hij. En ik zei: ’Nou, als je het sneller speelt, is het in ieder geval sneller voorbij!’”

Maar intussen herorkestreerde dirigent Dennis Russell-Davies het werk drie jaar geleden voor strijkorkest en dat werkte heel mooi volgens Anderson. „En in Groningen is het weer anders: daar speelt het Noord Nederlands Orkest, speel ik viool en voeg ik verhalen toe. Dat is spannend. Ik ben heel benieuwd hoe dat gaat klinken! En ook die Pürt waar ik bij ga meespelen is een grote verrassing. Zoiets heb ik nog niet eerder gedaan.”

Hoewel Anderson aanvankelijk werd opgeleid als beeldhouwster („Oh, nu ben ik beland op een binnenplaats, met een pauw in een ren en een zwembad. Wild!”), heeft haar dat er nooit van weerhouden muziek te maken of boeken te schrijven. „Ik kan iedereen aanraden zichzelf een multimediakunstenaar te noemen. Dan kun je alles doen zonder dat iemand tegen je zegt ’Ga terug naar je eigen hok’, you know. Oh, en nu loop ik een bar binnen waar een kind piano zit te spelen. Anyway, ik moet Lou gaan zoeken. Hij speelt met ons mee in de ’Homeland’ tour, in een mooie cameo.”