We wilden toch allemaal even snel rijk worden

Hoe heeft het zover kunnen komen, dat is nu de grote vraag. Een Cluedospel komt op gang: zoek de veroorzaker van de kredietcrisis! Een grote verdachte is het kapitalisme. Veel mensen voorspellen dan ook het einde van dit systeem. Anderen schuiven de schuld op managers met hun gigantische inkomens. Weer anderen wijzen naar de banken, waar de crisis begon.

Maar de kredietcrisis is niet te vergelijken met een moord in het spel Cluedo, met slechts één dader. Ze is veroorzaakt door het gedrag van kuddes mensen, die elkaar allemaal achterna liepen. De extra inkomsten uit de groei van de welvaart waren voor hen niet genoeg. Ze wilden op snelle wijze nog wat meer binnenslepen. Met zijn allen begaven zij zich in een piramidespel, waarbij zij de risico’s uit het oog verloren.

Zo is het mogelijk dat een onbekende IJslandse bank, die hier adverteert met wat extra puntjes rente, binnen korte tijd 1,6 miljard euro binnenhaalt. Al deze spaarders prefereerden een buitenissige internetbank boven de vertrouwde instellingen. Voor een extra procentje rente sluisden zij met een muisklik hun zuurverdiende geld naar verre bestemmingen, zonder behoorlijk onderzoek naar de antecedenten.

Dat geldt ook voor beleggingshypotheken of hypotheken tot wel negen maal een jaarsalaris. Niet alleen de banken speelden daar met vuur, maar ook degenen aan wie de leningen werden verstrekt. En net zoals bij andere piramidespelen: het is besmettelijk. Wie hoort dat zijn buurman zo’n hypotheek heeft, wil er zelf ook een.

Over bonussen van managers is genoeg geschreven. Hun voorbeeld werd gevolgd: de jacht op geld druppelde door naar de jongeren. Zo weet ik van een onderzoekje in een vierde klas van een gymnasium. Wat willen jullie worden, zo was de vraag aan de leerlingen. Alleen de minderheid gaf antwoorden als: ’een rechter, die rechtvaardig gaat oordelen’, of ’een arts die levens gaat redden’. Meer dan de helft van de kinderen wilde rijk worden. Ze zagen werk niet als middel om vermogen voor zichzelf te vergaren. Wat een geestelijke armoede. En dat bij de jeugd.

Hoe het komt, dat zo veel mensen zich tegelijkertijd lieten verblinden, is moeilijk verklaarbaar. „De mensen worden niet meer gecorrigeerd door de kerk”, zo opperde Antoine Bodar zondag op de televisie. Misschien heeft hij gelijk. Een preek over nederigheid zet waarschijnlijk meer aan tot matiging dan een uitzinnige koopzondag.

Hoe dan ook, nu zitten we met de brokken. De laatste jaren gokten de mensen irrationeel. Hun reacties zijn nu ook irrationeel. Chaos en paniek overheersen. Laten we hopen dat iedereen weer snel tot bezinning komt. Banken zijn inmiddels afgekoeld en werken aan hun soliditeit. Nu moeten hun klanten ook afkoelen en hun geld weer toevertrouwen aan de oude bekende instellingen. Met het vertrouwen komt de economie weer op gang. Dan moeten we allemaal een tandje harder werken. Niet alleen om de wereld beter te maken, maar ook om de gaten in onze pensioenen te dichten.

Crises en piramidespelen zijn van alle tijden. De bel van de tulpenmania knapte in 1637, om maar eens een jaartal te noemen. We denken nu dat beter toezicht en een grotere overheid deze ellende hadden kunnen voorkomen. Dit vraag ik me af. Een bel kan ontstaan omdat bijna iedereen erin gelooft: de banken, de bedrijven, de burgers en de overheid. In zo’n tijdsgewricht zijn critici onwelkom, ze worden opzij gezet als jaloerse zuurpruimen. Toezichthouders en politici kunnen het tij niet in hun eentje keren. Ook in hun gelederen bevinden zich gelovigen. Bovendien raken zij hun steun kwijt, als ze het feestje op het toppunt bederven. Het is de wal die het schip moet keren.