’Ook Iraanse hervormers zijn conservatief’

Het gevecht om de toekomst van Iran speelt zich achter de schermen af, onder geestelijken. Verwacht niks radicaals, zegt expert Rob Gleave.

Vlak na de ramadan kwam in Iran de Raad van Experts bijeen, een door de bevolking gekozen vergadering van geestelijken die de taak heeft om de opperste leider, ayatollah Ali Khamenei, te controleren. Dat was even spannend – want zouden de geestelijken iets kritisch zeggen over het functioneren van de machtigste man van Iran? Die had zich in de straten van Teheran immens impopulair gemaakt door zich na de presidentsverkiezingen van juni vierkant achter de omstreden winnaar Mahmoed Ahmadinejad op te stellen.

Wie hoge verwachtingen had van de Raad van Experts, wachtte een teleurstelling. De geestelijken kwamen naar buiten met één boodschap: ’De Islamitische Revolutie heeft overweldigende steun van de bevolking’. De geestelijken vormden netjes één front, er kwam geen dissident geluid naar buiten, en al helemaal geen kritiek.

Maar, zegt Rob Gleave, islamoloog aan de Universiteit van Exeter, in Iran moet je altijd tussen de regels lezen. „De geestelijken zullen elkaar nooit openlijk bekritiseren, en als ze al kritiek hebben, verpakken ze die in een code. Deze uitspraak van de Raad geeft misschien juist de vrees aan dat het systeem de steun van het volk aan het verliezen is”, stelt Gleave, die onlangs in Leiden gastcolleges gaf over onder meer de rol van de machtige geestelijken in Iran.

Binnen de sjiitische islam is de vraag wat een legitieme regering is, een belangrijk discussiepunt. De grondlegger van de Islamitische Republiek, ayatollah Khomeini, meende dat de macht bij de geestelijkheid hoort, maar dat ook het volk via democratische verkiezingen (voor de president, het parlement en de Raad van Experts) iets te zeggen heeft.

Khomeini vond publieke steun voor het systeem dus belangrijk. Maar juist die steun vormt inmiddels een grote bron van zorg voor veel geestelijken. Gleave: „De belangrijke hervormingsgezinde grootayatollah Saanei zegt bijvoorbeeld: ’Als we niet permanent zelfkritiek hebben en onszelf niet hervormen, zullen we ons verwijderen van het volk’.”

Dat is precies wat sinds juni gebeurd lijkt. Grootschalige demonstraties over de vermoedelijk frauduleus verlopen verkiezingen, konden slechts met grof geweld onderdrukt worden. En toch lukt het niet echt om de geest terug in de fles te krijgen – ook voor vandaag zijn weer protesten gepland. Sommige hervormingsgezinde ayatollahs uitten de afgelopen maanden kritiek op het optreden van de staat – bijvoorbeeld op het harde neerslaan van protesten en op martelingen in gevangenissen. Maar verder gingen ze niet.

„Je moet concluderen dat de Raad van Experts niets radicaals heeft gedaan, ze heeft geen gebruik gemaakt van haar constitutionele macht om Khamenei aan te pakken”, zegt Gleave. „Dat komt: zelfs de hervormers onder de geestelijken zijn conservatief. Zij staan allemaal achter de Islamitische Republiek – want ze zijn het bangst voor westerse secularisering. Ze willen het systeem hervormen door de macht van de opperste leider in te perken, en de bevolking iets meer zeggenschap te geven, maar ze willen geen revolutie.”

En de bevolking in brede zin ook niet, vermoedt Gleave: „Als die zou willen dat het systeem om zou gaan, dan was het al gebeurd. Ik denk wel dat de meeste Iraniërs die politiek bewust zijn, hervormingen willen. Maar een revolutie hebben ze al eens meegemaakt (in 1979, red.), en dat ging gepaard met veel geweld en bloedvergieten. Er is een ingebouwde neiging om stabiliteit te behouden.”

Tegelijkertijd is Gleave optimistisch dat Iran niet helemaal zal afglijden tot een (militaire) totalitaire dictatuur. „Ik denk niet dat zo’n staat langer zou overleven dan een paar maanden. Ik zeg niet dat er vrijheid van meningsuiting is in Iran, maar het is niet totaal totalitair, en zeker binnen het systeem is er een enorm debat. In elk regeringsorgaan zitten conservatieven én hervormers, het zou een burgeroorlog binnen de regeringsorganen betekenen. Een complete onderdrukking van elke vorm van oppositie kan niet overleven.”