In het huis van de paus

Het huis heeft in Utrecht een representatieve functie. Het is een kleinood in de stad, en af en toe mag het publiek er kijken. Zoals nu.

De beheerder leidde me binnen, we betraden een langgerekte hal met een marmeren vloer en meteen voelde je de voornaamheid van het huis, het huis op de hoek van de Pausdam en de Kromme Nieuwe Gracht.

Het huis dat Paushuize heet.

Het is gebouwd in opdracht van de enige paus die Nederland ooit voortgebracht heeft, al bestond Nederland toen staatkundig nog niet.

Geboren werd Adrianus Florisz in 1459 in Utrecht, als zoon van een niet onbemiddelde timmerman en scheepsbouwer. Hij studeerde theologie in Leuven, toen het nog niet in België lag, waar hij in 1491 promoveerde. Hij groeide er uit tot de leidende theoloog van zijn generatie, diep beïnvloed door de religieuze beweging van de Devotio moderna, die stond voor oprechte vroomheid, ernst en studie. Vanuit die positie van bijna kloosterlijke beschouwing viel Adrianus de wereld in. En hij viel naar boven, zou je kunnen zeggen. Dat maakte ik althans op uit een bezoekersgids die in Paushuize lag, ter begeleiding van een kleine tentoonstelling.

Die tentoonstelling besloeg een aantal vitrines met manuscripten, brieven en postincunabelen die stonden opgesteld onder kroonluchters in twee van de salons. De werken zijn uit Leuven en de Koninklijke Bibliotheek van België afkomstig, waar Adrianus’ intellectuele nalatenschap in beheer ligt.

Het leven ging in Leuven met Adrianus aan de haal – hij werd uitverkoren als opvoeder van de jonge Karel V en werd volledig in beslag genomen door het Hof, waar hij tot raadsheer promoveerde – allemaal een beetje zijns ondanks, krijg je de indruk. Eind 1515 stuurde dat Hof hem zelfs met een diplomatieke missie naar Spanje en hij kon toen niet weten dat hij de Lage Landen nooit meer terug zou zien. Vooralsnog nam het naar boven vallen geen einde: in Spanje werd hij grootinquisiteur, bisschop en zelfs regent en moest hij een opstand in Castiliaanse steden neerslaan, zestig jaar voordat in zijn geboorteland juist een opstand tegen de Spanjaarden zou beginnen.

Vanuit Spanje liet hij in Utrecht dat huis bouwen, dat nu Paushuize heet – het was bedoeld voor zijn oude dag. Maar in januari 1522 bereikte hem het nieuws dat hij, de bisschop van Tortosa, was verkozen tot paus van Rome. Hij kon het aanvankelijk niet geloven. Hij kwam een half jaar later in Rome aan, in het hart van een wereldkerk die aan de oostzijde werd belaagd door de Osmanen en van binnen door Luther, in een praalzuchtige Romeinse cultuur die hem, de devote man uit het noorden, vreemd was.

Hij leefde nog een jaar. Op zijn graf in Rome staat in het Latijn: ’Hier ligt Adrianus VI die in zijn leven niets ongelukkiger vond dan dat hij moest regeren.’

Een duizelingwekkend leven.

Paushuize wachtte tevergeefs op hem.