Knutselbommen zoeken in Uruzgan

Knutselbommen zijn de grootste bedreiging voor de Nederlandse militairen in Uruzgan. Genietroepen proberen de bommen tijdig op te sporen.

De afstand tussen patrouillebasis Mashal en het ommuurde huis bij Qal'eh-Ye Now is net iets meer dan een kilometer, maar de militairen doen er te voet meer dan twee zenuwslopende uren over.

Elke paar minuten houdt het peloton halt zodat de genietroepen de route door de beruchte Baluchi-vallei op verdachte voorwerpen kunnen afzoeken. In de hitte van meer dan 40 graden is geen enkele beschutting, maar de militairen wachten geduldig tot de genie klaar is. Ze beseffen maar al te goed dat hun leven mede afhangt van de vraag of de genie zijn werk goed doet.

De gecontroleerde route is provisorisch gemarkeerd met oranje verfstrepen. Op vlak terrein is het spoor goed te zien, maar niet in drooggevallen beddingen met stenen en keien op de bodem. Het is dus toch ook een kwestie van geluk om niet op een knutselbom te lopen of te rijden.

Knutselbommen of IED's (geïmproviseerde explosieven) vormen de grootste bedreiging voor de Nederlandse militairen in het zuiden van Afghanistan. Dat bleek afgelopen zondag weer toen een Nederlandse pantserwagen in de Baluchi-vallei op een IED reed en drie militairen gewond raakten. Alle inspanningen en technische hulpmiddelen (zie kader) ten spijt zijn aanslagen nooit voor honderd procent te voorkomen. De afgelopen twee jaar zijn zeven Nederlandse militairen door IED's om het leven gekomen. Nog eens twee Nederlandse militairen kwamen om het leven bij zelfmoordaanslagen met geimproviseerde explosieven.

Militairen van Genie en Explosievenopruimingsdienst (EOD) reageren boos en gefrustreerd op het incident in de Baluchi-vallei. ,,Ik weet dat je het nooit helemaal vóór kunt zijn, maar dit is verschrikkelijk balen. Ik trek me dit persoonlijk aan”, zegt een onderofficier die vanaf de patrouillebasis getuige was van de ontploffing. Waarschijnlijk hebben anti-westerse strijders het explosief de nacht vóór de verplaatsing ingegraven. Een dag eerder werd een IED op de weg van Chora naar de basis wel op tijd ontdekt.

Sinds maart van dit jaar zijn in totaal ruim dertig knutselbommen tijdig ontdekt en onschadelijk gemaakt, gemiddeld drie per week. Anti-westerse strijdgroepen zoals de fundamentalistische taliban-beweging gebruiken relatief simpele bommen die op afstand of door de druk van een auto of persoon ontploffen. ,,Strijders hebben niet de beschikking over hoogwaardige technologie, maar ze zijn wel heen creatief en inventief”, zegt majoor Mark, commandant van de geniecompagnie. ,,Ze passen bijvoorbeeld de hoeveelheid explosieve lading snel aan als blijkt dat die te weinig schade aanricht. Of ze gebruiken een gastank als omhulsel. In die zin is er wel sprake van een wapenwedloop. Ze hebben hun successen, maar tot nu toe liggen we nog steeds voor.”

n een Bushmaster-pantserwagen is een ploeg van de genie op weg van Kamp Holland in Tarin Kowt naar patrouillebasis Mashal in de Baluchi-vallei. Jongens nog, maar sommigen al meerdere keren uitgezonden en door de wol geverfd. De route heeft verschillende herkenningspunten. ,,Kijk, hier blies vorig jaar een suicider zichzelf op in een auto”, wijst Christiaan even buiten Tarin Kowt. Verderop herkent Remco de plek waar hij eerder een knutselbom heeft gevonden.

Genisten die explosieven opsporen, zijn te herkennen aan twee subtiele statussymbolen: het mes en de kwast die ze voorin hun vest hebben zitten. Als ze iets verdachts zien en de metaaldetector hoog begint te piepen, dient het mes om voorzichtig in de grond te prikken en de kwast om zand weg te vegen. Het werk is vooral een kwestie van intuïtie en 'onderbuikgevoel'. ,,Zodra er ook maar één iets verdachts ziet, stoppen we. Daar word niet over gediscussieerd”, zegt Kevin.

Het werk is niet zonder gevaar. Een strijder kan een bom op afstand laten ontploffen als hij een genist aan het werk ziet, of een onschuldig voorwerp als een blikje kan een boobytrap zijn, die bij aanraking ontploft. De genisten Martijn Rosier en Jos ten Brinke kwamen bij hun werk in Uruzgan om het leven. ,,Je loopt gevaar. Het kan zomaar gebeuren dat er iets fout gaat”, zegt Kevin. ,,De eerste keer is het een vreemd gevoel. Daarna maak je een klik en doe je het zo vaak, dan besef je het niet meer. Je moet zelfvertrouwen hebben en weten dat je het kunt.”

Groepscommandant Richard: ,,Wij doen dit werk niet voor het geld. De hoofdzaak is dat we hier in praktijk kunnen brengen waarvoor we getraind zijn.”

De leiding van het Regiment Genietroepen pleit voor een extra toelage voor genisten in Uruzgan, bovenop de bestaande toelage voor het vinden van een explosief. De mannen voeren volgens de inspecteur-generaal voor de krijgsmacht een 'zware taak met een grote psychische belasting' uit. Minister Van Middelkoop voelt niets voor de extra toelage omdat hij niet ziet hoe hij een onderscheid kan maken tussen genie en andere troepen die risico lopen.

Genisten zelf zouden het redelijk vinden als iedereen die in Uruzgan 'buiten de poort' werkt een extra gevarentoelage krijgt. Kevin: ,,Wij doen wel gevaarlijk werk, maar of dit nu het gevaarlijkste is? Infanteristen lopen grote kans om beschoten te worden.”

De genieploegen zijn erop gebrand om zoveel mogelijk knutselbommen te vinden. De jongens balen dan ook als ze onderweg horen dat er op de Chora Crossing al een IED is ontdekt, nota bene door een Afghaanse soldaat. Het gaat om een jerrycan met explosieve lading die onder de doorgaande weg was begraven. De kolonne moet stoppen om de locatie veilig te laten stellen en rijdt er na uur met een boog omheen. In het aangrenzende dorpje voert de Afghaanse politie acht mannen af die mogelijk iets met de knutselbom te maken hebben.

Op de weg van patrouillebasis Mashal naar het ommuurde huis (qala) in Qal'eh-Ye Now worden voor de verandering geen knutselbommen gevonden. In de qala gaan de genisten met hun metaaldetectors aan de slag. De poort gaat dicht, want ze kunnen geen pottenkijkers of storende geluiden gebruiken. Er blijkt een verdacht pakketje begraven te liggen, metalen voorwerpen die in een doek zijn gewikkeld.

Na overleg via de radio met de EOD mogen de genisten het pakket vanaf een veilige afstand uit de grond trekken. Iedereen zet zich schrap voor een knal, maar die blijft uit. De vondst: een vervaarlijk geweer met tientallen patronen. Geweer en patronen gaan in een speciale zak voor bewijsmateriaal.

De Explosievenopruimingsdienst is niet altijd ter plaatse als de genie wat vindt. EOD'ers worden wel altijd geraadpleegd wat er moet gebeuren en kunnen zonodig binnen een kwartier bij de vondst zijn. De genie krijgt binnenkort handcomputers met een radiozender om foto's van een vondst direct ter beoordeling naar de EOD te kunnen sturen. Commandant Mark: ,,Genisten weten nooit wat ze aantreffen, dat is altijd weer een verrassing. Daarom bepalen ervaren EOD'ers de situatie aan de hand van de melding.”

Buiten de qala controleren genisten Max en Remco de route naar de beoogde landingsplaats voor een helikopter. De detector van Remco slaat uit. Met zijn mes probeert hij het voorwerp in de rotsige bodem te vinden.,,Je vertrouwt het niet, he?¿', vraagt zijn commandant. Na tien minuten heeft Remco nog niets gevonden en is het kuiltje ondanks fors hakken niet dieper dan tien centimeter. De commandant besluit dat hier geen knutselbom kan liggen. ,,Forget it, we gaan verder.” Na een uur stug doorwerken, is de route veilig en kan de helikopter landen.

Op verzoek van Defensie zijn enkele gegevens over de werkwijze van de genietroepen weggelaten die de veiligheid van militairen in gevaar zouden kunnen brengen. Om veiligheidsredenen zijn alleen de voornamen van de geïnterviewde militairen vermeld.