Kennis verdient herwaardering

Begrijpend lezen is het paspoort naar kansen, ook in een wereld waar het beeld wint van het schrift en het geld wint van de solidariteit. Snappen wat er staat lijkt voor u die dit leest een vanzelfsprekendheid. Zelden denken we terug aan het moeizame spellen in de eerste klas van de basisschool en aan de triomf wanneer eerst een woord en dan een zin zijn betekenis aan je ontvouwde.

Een eenvoudige uitspraak als ’Ot en sien gaan naar school’ opende een wereld van mogelijkheden om de werkelijkheid te leren kennen, te beschrijven en dus in de greep te krijgen. Relaties en gevoelens kunnen worden benoemd, abstracte begrippen krijgen vorm. Wie niet kan lezen heeft een onzichtbare handicap.

In 1987 schreef de Amerikaanse hoogleraar en didacticus E.D. Hirsch een boek met de titel ’Cultural Literacy’. Hij verdedigde de stelling dat begrijpend lezen alleen niet voldoende is om kansen te scheppen en talenten te ontplooien. Onderzoek wees uit dat leerlingen die een geringe bagage hadden aan algemene ontwikkeling ondanks hun gelijke begripsvermogen op den duur achterbleven bij leerlingen die wel een achtergrond aan kennis bezaten. Hirsch betoogde dat na het aanleren van de grondbeginselen van het lezen ook de inhoud van wat er wordt gelezen van belang is voor de ontwikkeling van de leerlingen. Als het beleid is gericht op het wegnemen van achterstanden bij bepaalde groepen leerlingen, dan moet vooral ook al vroeg aandacht worden besteed aan kennis, feitenkennis, achtergrondkennis.

Hij deed die uitspraken juist in een tijd dat het nieuwe competentiegerichte leren in opkomst was en de waardering voor kennis en algemene ontwikkeling op zijn retour. Het heeft dus enige moeite gekost zijn inzichten te ’verkopen’ aan de goeroes van het nieuwe leren. Leren hoe je moet leren over bijvoorbeeld de Tweede Wereldoorlog leidt niet noodzakelijkerwijs tot samenhangende kennis over die oorlog. Hirsch stelde een ’eiwitrijk’ dieet samen voor leerlingen in het basisonderwijs en hoger, gericht op kennis en kunde. De resultaten ervan, doorgevoerd in Massachusetts, zijn blijkens de jongste rapporten zeer bemoedigend. Leerlingen daar scoren over de volle breedte van het curriculum hoger dan de rest van het land, zowel leerlingen uit achterstandsgroepen, als kansrijke leerlingen. De samenhang tussen hoe je leest en wat je leest gaat op voor alle vakken.

Ook in Nederland is het niveau van jonge studenten op het gebied van zowel begrijpend lezen als algemene ontwikkeling laag. Met rekenen is het navenant beroerd gesteld. Als het met de kansrijke leerlingen al fout zit, hoe groot moet dan de achterstand zijn van de groepen die we er zo graag bij willen betrekken. En hoe belangrijk kringgesprekken en groepswerkjes ook zijn voor de sociale ontwikkeling van kinderen, we maken ze pas echt weerbaar als we ze een referentiekader meegeven in de vorm van kennis over de wereld en de maatschappij. Kennelijk zijn we dat de afgelopen decennia minder belangrijk gaan vinden dan de zelfontplooiing van de leerlingen. We willen ze opvoeden tot mondige burgers, maar er is eerst kennis nodig om er vervolgens kritisch mee om te gaan, anders maken we er alleen maar narcistische roeptoetertjes van.

Hoewel de opleidingsgraad spectaculair is toegenomen, is de waardering voor kennis even dramatisch afgenomen. Werd vroeger al opgekeken tegen de onderwijzer, nu hoeft hij zich niets te verbeelden. Ouders gebruiken de leraar als voetveeg of boksbal. Ja, je moet diploma’s hebben in deze maatschappij, maar dat wordt als een beperkende voorwaarde gezien.

Het grote gelijkheidsideaal hoopte dat iedereen zijn potenties optimaal zou kunnen waarmaken, maar het werd verkeerd toegepast en leidde tot een immense vervlakking en minachting voor kennis. Men concurreerde op efficiency: met zo min mogelijk inspanning het doel behalen. Zo werden ook de minder bedeelden genadeloos afgeserveerd.

Waardering voor kennis, dus ook de kennis die een minder getalenteerde zich met veel moeite weet eigen te maken, maakt de onvermijdelijke verschillen voor iedereen draaglijker dan de gemakzuchtige zesjescultuur en de arrogantie van de middelmaat.