Zeg nu alsjeblieft: Het is mijn schuld dat zij is overleden

In augustus dit jaar stierf een dierbare vriendin van mij door een medische fout. Ze was pas 41 jaar. Ze fietste die middag zelf naar het ziekenhuis voor diagnostiek en om acht uur die avond was ze dood. Ik spaar u de details, al ken ik er duizenden en al zou ik ze het liefst van de daken schreeuwen.

Zij had geen makkelijk leven gehad maar altijd had zij de moed om haar leven niet alleen te torsen maar ook te leven en in het licht daarvan leek dit idiote drempeltje waar ze over struikelde om in de dood te eindigen een schoffering van alles wat zij bereikt had.

Ons machteloze verdriet kreeg een extra bittere lading door het groeiende besef dat er medisch een ernstige fout was gemaakt. Na de crematie hadden we een eerste gesprek met de betrokken arts. Hij trad de zaak sussend tegemoet. Hij vond het zelf ook verschrikkelijk allemaal en eindigde met de mededeling dat hij niet snapte wat hier gebeurd was.

Was ik maar geen arts, dan had ik mij graag het bos in laten sturen met het sussende verhaal. Maar ik had uitvoerig huiswerk gemaakt over de gebeurtenissen met collega’s die er veel meer kijk op hebben dan ik en de medische fout stak hoe langer hoe scherper dwars door alle sussende geluiden heen. Er kwam een tweede gesprek.

Als veroorzaker van al dit gewroet voelde ik me uitermate beroerd. Ik verzwaarde ons verdriet door ruimte te maken voor het bittere besef dat het helemaal niet zo had hoeven lopen. Daarnaast vond ik dat mijn jonge collega hier niet onnodig beschadigd uit moest komen. Maar enige beschadiging achtte ik onontkoombaar en nodig zelfs. Ik had hem dan ook gevraagd om het reeds tientallen jaren bekende recept te volgen door gewoon te zeggen: „Het is mijn schuld dat zij is overleden.”

Bij de aanvang van het tweede gesprek legde de geliefde van mijn vriendin de arts een citaat van Beuys voor: „Wie zijn wonden toont, die zal genezen.” Een waardig begin, dat de arts er evenwel niet toe kon brengen om in waardigheid de schuld op zich te nemen. Hij kon het niet uit zijn strot krijgen. Hij bleef vluchten in formuleringen als ’het is niet onmogelijk dat X we kunnen niet met zekerheid uitsluiten dat Y’ Ontwijkende prietpraat waar je als getroffene alleen maar meer woede en meer verdriet aan overhoudt.

Er zijn ook artsen die wel durven zeggen dat iemand door hun schuld ernstig is beschadigd of overleden zelfs. Dat blijkt uit het boekje ’Dit nooit meer, artsen vertellen over hun incident’, waarbij ’incident’ een eufemisme is voor ’zeer ernstige blunder’. Ook ik heb dergelijke blunders begaan, en kom in het boekje voor. Dit zijn geen slappe verhalen in de trant van ’ik stond op het punt om het verkeerde been af te zetten toen de zuster net op tijd riep’. Nee, het verkeerde been gaat er ook echt af.

Hoe komt het dat artsen fouten maken? Ik noem een paar redenen uit het boek. Je durft je achterwacht niet lastig te vallen. Je bent moe na een slopende nachtdienst. Je hebt ruzie thuis. Je had te veel haast. Je liet je tegen beter weten in door de patiënt gerust stellen en die geruststelling kwam goed uit, want je wilde naar huis waar een verjaardag gevierd werd. Je hebt een reputatie van klinische scherpte die je onscherp maakte. Je durfde niet toe te geven dat je de verantwoordelijkheid niet aan kon.

Ook in dit boekje staat er bijna na elke regel wat je moet doen als arts bij een ernstige fout: biechten bij de patiënt, als die nog leeft, of bij de nabestaanden. Wacht daar niet mee tot ze jou bellen, maar neem zelf onmiddellijk het initiatief. Dat heeft vrijwel altijd goede gevolgen, maar het is erg moeilijk omdat je je zo schaamt voor wat er gebeurd is. In het nawoord zegt Harry Molendijk, één van de samenstellers van het boek: „Een slecht-nieuws-gesprek voeren is een van de moeilijkste dingen voor een arts. Het wordt dubbel zo moeilijk als jij zelf het slechte nieuws bent.”

Bijna alle artsen die hier aan het woord zijn, zeiden tegen de getroffenen ’ik wil er graag met u over praten’. En allemaal dachten ze: ik wil er helemaal niet over praten. Met niemand. Maar de slotsom blijft: zeg wat je gedaan hebt, zeg dat het niet deugde en je zult zien dat het leven daarna voor de slachtoffers draaglijk wordt. Voor jou als arts ook trouwens, want je draagt niet langer een heimelijke schande met je mee.

Nou weet ik niet of de aanschaf van dit boekje goed is voor uw bloeddruk. Misschien hebt u genoeg aan de wetenschap dat veel Nederlandse artsen er niet van gediend zijn als ernstige fouten worden toegedekt, goedgepraat of weggelogen.

Wilt u het tot in detail nalezen dan kunt u het bestellen via de website van het CBO: www.cbo.nl/publicaties.