Hun Visioen leidt nergens toe, dat is heel geruststellend

Op een filosofisch getinte discussie-avond in den lande werd mij gevraagd of ik op de hoogte was van de omstandigheid dat mensen kort na hun overlijden volgens sommigen enkele grammen minder wegen.

Er zit een zekere heimelijkheid in deze suggestie, want enkele grammen, kom daar maar eens achter. Als er kort na overlijden nog iets ontsnapt uit een lichaam in de vorm van gas, vloeistof of andere onprettige substanties, dan raak je al gauw in de problemen met die paar grammen.

De heimelijkheid zit in de verzwegen suggestie: is dat niet de ziel? Om de gedachte helder te krijgen besloten we tot de vraag: wat moet je er van denken als alle mensen kort na hun overlijden een half pond minder wegen? Wij wisten het niet.

Maar de gedachte aan de ziel, die tot dit gewichtsverlies zou moeten leiden, werd onmiddellijk uitgebannen door dat halve pond. Want zo zwaar weegt een ziel niet. Weegt hij minder dan? Een ziel weegt helemaal niet. Hij is niet substantieel in de zin waarin de stoel of de kaas dat wel zijn. Wat niet wil zeggen dat er geen zielen zijn.

We kennen trouwens heel veel dingen die niks wegen maar die uitermate substantieel zijn. Liefde, democratie, impressionisme, algebra, spitsuur, zodra je ze ziet weet je dat ze het zijn, maar je kunt er niet tegenaan lopen zoals je tegen een deur kunt aan lopen. En dat komt niet doordat ze van heel erg dun spul gemaakt zijn. Ze zijn niet van spul. Voor de volledigheid voegen we hier aan toe dat er geen spitsuur bestaat zonder auto’s, geen democratie zonder mensengroepen, geen impressionisme zonder impressionabelen en geen zielen zonder lichaam.

De volgende vraag was: gelooft u dat filosofie enige invloed heeft op het maatschappelijke leven? En zo niet, wat heeft het dan voor zin om je er mee bezig te houden?

In een eerste opwelling zou ik willen zeggen: filosofie is een poging om helderheid te scheppen over onze aanwezigheid hier. Het is geen poging om de wereld te veranderen. Maar in tweede instantie zou die helderheid tot veranderingen kunnen leiden misschien? Dat weet ik eigenlijk niet. Je kunt in filosofie, net als in godsdienst, twee afdelingen onderscheiden. De afdeling Goede Werken en de afdeling Heerlijk Visioen.

De relatie tussen deze twee departementen is volstrekt ondoorgrondelijk. Hoewel, dat is niet helemaal waar. Plato formuleerde als eerste een hechte samenhang tussen zijn visioen en wat dat zou moeten betekenen voor de dagelijkse praktijk. Het is daarbij niet zonder betekenis dat zijn geschetste samenhang nooit verder kwam dan een schets. Plato vond dat koningen filosofen moesten zijn, die Platonist waren. Hij had een helder antwoord op de vraag wat filosofie betekent voor het maatschappelijke leven. De filosoof moet de baas zijn in de maatschappij, omdat hij het beste ziet hoe alles zit. Het idee is verbluffend eenvoudig, maar ook verbijsterend in zijn bruutheid. Het werd nooit meer door iemand serieus genomen.

Over naar godsdienst. Jezus was helemaal van de Goede Werken. Er zijn rond hem vele visioenen, maar hijzelf was geen visionair, in de zin van Franciscus, Eckehart, Ruusbroec of Blake. Zijn leer gaat over wat we moeten doen. Niet over wat we daaromheen in heerlijkheid kunnen aanschouwen.

Marx, terug naar de filosofie, was eveneens en uitermate weerbarstig van de Goede Werken. Wittgenstein is helemaal Visioen, tot zijn grote ergernis, want hij leed onder de irrelevantie van filosofie in maatschappelijk opzicht. Daarom kon hij het tijdens WO II niet uithouden in Cambridge als hoogleraar filosofie en ging hij in een ziekenhuis in Londen werken als rondbrenger van medicijnen.

Ook Russell was helemaal Visioen, maar stak over naar Goede Werken toen de onmenselijkheid van de nucleaire dreiging hem naar de strot vloog. Het zou een zinloze oefening zijn om te trachten Russells baanbrekende filosofische werk dat hij rond 1900 verrichtte in verband te brengen met zijn ban-de-bom activiteiten. Het een valt niet vast te knopen aan het ander.

Een eigentijds filosoof als Charles Taylor valt moeilijk in te delen in dit schema. Ik zou zeggen Visioen, maar hij zal denk ik tegenwerpen, dat het om een visionaire diagnose gaat die bij goed luisteren therapeutisch werkt. Maar nou gaan we te losjes alle kanten op.

Mijn persoonlijke voorkeur gaat zonder enige weifeling uit naar Visioen. Want daar krijg je waar voor je geld. Veel meer dan je dacht te kunnen verstouwen zelfs.

Dat is namelijk de ellende met de Goede Werken. Die worden nooit uitgevoerd als gepland, die van Jezus niet, en die van Marx evenmin. Of zou u Jezus als de tevreden veroorzaker willen zien van de geschiedenis van de kerk in West Europa? En Marx van de onbeschrijflijke Russische ellende, ik zeg het zo lullig mogelijk?

Een dergelijk verwijt zal de Visionairen nooit treffen. Aan de kwaliteit van hun Visioen valt niet te tornen.

En dat het nergens toe leidt is één van de meest geruststellende kwaliteiten zou ik zeggen.