Ik laat me niet onderdrukken

Op een nazomerse dinsdagmorgen staat hij plotseling voor de deur. Nikolay Kryuchkov, zegt hij. „Aangenaam.” Hij verontschuldigt zich. „Ik stink. Mijn kleren zijn nu precies een maand niet gewassen. Ik heb een grappig verhaal te vertellen. Wilt u het horen?”

Nikolay Kryuchkov heeft een plastic tas bij zich, meer niet. Er zit een deken in en een paraplu. „Ik ben vorige week door beveiligers verwijderd uit de hal van Schiphol. Ik heb daar vaak geslapen. ’Er is een nieuw beleid’, zeiden de beveiligers. Ik vroeg wat de regels zijn. ’Wij zíjn de regels’, was het antwoord. Als ik niet zo moe zou zijn, had ik erom kunnen lachen.”

Kryuchkov is 62 jaar en zwerft dakloos door Amsterdam. „U moet weten dat mijn vader op een Russische postzegel van 2,5 roebel staat. Hij heet ook Nikolay Kryuchkov en was een van de beroemdste acteurs uit de geschiedenis van de Sovjet-Unie. Hij speelde in veel communistische klassiekers. Wist u dat mijn vader de persoonlijke favoriet van Josef Stalin was? Hij was zelfs bevriend met zijn zoon, Vasili Stalin.

Kryuchkov groeide op in grote weelde, zegt hij. Zijn ouders begaven zich in de hoogste communistische kringen. De acterende vader werd alom geroemd. Hij speelde in klassiekers als Traktoristy en Zhestokost. De luxe kende geen grenzen. Elke dag kaviaar op tafel, koffers met geld eronder. Later, toen zijn ouders waren gescheiden en zijn moeder was hertrouwd met de zo mogelijk nog bekendere acteur Mikhail Ulyanov, kwam hun Cubaanse vriend Raúl Castro er geregeld over de vloer.

Het was in de periode dat de jonge Kryuchkov tot een Engelstalige eliteschool werd toegelaten. Hij kwam in een klas met kinderen van vooraanstaande Sovjetburgers. Op 14-jarige leeftijd weigerde hij het lidmaatschap van de communistische jongerenorganisatie Komsomol. Het was een schoffering van het regime, maar Kryuchkov kwam er mee weg. Dankzij zijn vader.

Naarmate de jonge Kryuchkov ouder werd groeide het verzet. „Als je maar luistert heb je een prima leven. Zeker als je vader een graag geziene man is. Maar ik laat me niet onderdrukken. Dat is tegen mijn natuur.”

Kryuchkov veranderde van dwarse puber in een vervelende dissident. Hij brak met zijn beide ouders. Vanaf zijn achttiende ging hij het gevecht met de autoriteiten aan.

Kryuchkov wilde het land uit. Hij schreef brieven aan de communistische partijleiding, met het verzoek te mogen vertrekken naar de Verenigde Staten. Dat bleek alleen te kunnen met een officiële uitnodiging van het gastland. In april 1974 richtte hij zich tot toenmalig president Richard Nixon en de Amerikaanse ambassade in Moskou. Er kwam geen reactie.

Twee maanden later stopte er een wit busje voor zijn deur. Kryuchkov werd opgepakt en in een psychiatrische kliniek geplaatst. Het was enkele dagen voor het bezoek van Nixon aan de Sovjet-Unie. Pas toen de Amerikaanse president huiswaarts keerde, kwam hij vrij. „Alle potentieel gevaarlijke burgers moesten tijdelijk van de straat.”

Na die ervaring drong bij Kryuchkov het besef door dat hij een gevaarlijk leven leidde. „Ik kon zomaar verdwijnen, zonder dat iemand het merkte.” Kryuchkov richtte in 1975 met enkele andere dissidenten een onafhankelijke vakbond op, in de hoop dat dat enige bescherming zou bieden. Tevergeefs.

Datzelfde jaar bezochten drie jonge mannen zijn flat. „Ik werd gemarteld met messen en een strijkijzer. Wilt u mijn littekens zien? Mijn milt scheurde, ik bloedde bijna dood.” Kryuchkov overleefde, maar de boodschap was duidelijk: het regime was zijn praktijken zat. „Ik heb een slecht karakter”, zegt Kryuchkov. „Ik houd er niet van om ergens toe gedwongen te worden.” Dus volhardde hij in zijn verzet.

Hij trouwde, kreeg in 1980 een zoon, Igor, en scheidde. Gorbatsjov werd staatshoofd. Kryuchkov kreeg van bevriende dissidenten die voor Radio Liberty in München werkten, een uitnodiging. Hij deed een nieuw verzoek bij de autoriteiten om te mogen vertrekken. Hij wilde graag naar Duitsland, om vervolgens door te reizen naar de Verenigde Staten.

Op 16 augustus 1989 kwam er onverwachts toestemming. Kryuchkov mocht op een buitenlandse paspoort drie maanden weg. Maar zijn connecties in München deden moeilijk. Hij kon pas na 1 oktober komen. In Duitsland aangekomen begreep Kryuchkov waarom. Vanaf die datum gold in de Verenigde Staten een nieuwe wet, waardoor Sovjetburgers niet meer via andere landen werden toegelaten. Hij strandde in Duitsland.

Eind 1991 viel de Sovjet-Unie uiteen. Een asielverzoek van vader en zoon werd door de Duitse justitie afgewezen. Duitsland beschouwde Rusland als ’veilig’. Kryuchkov ontmoette snel daarna een Duitse vrouw en trok met zijn zoon bij haar in. In maart 1996 stond de politie op de stoep van haar flat. Zoon Igor mocht in Duitsland blijven, zijn vader werd vastgezet en drie maanden later teruggestuurd naar Rusland.

Kryuchkov was terug in het land met het door hem zo gehate regime. Hij weigerde contact met zijn nog altijd beroemde familie. Hij vervolgde zijn leven als dissident. Kryuchkov bleef proberen om van zijn Russische staatsburgerschap af te komen. Uiteindelijk, op 23 december 2000 lukte het. Hij mocht zijn Russische nationaliteit inleveren. President Poetin gaf persoonlijk goedkeuring middels een uitgevaardigd decreet, nummer 2060. Hij ontving een paspoort voor staatlozen.

Hij struinde ambassades af, op jacht naar een visum. Alleen in Georgië was hij welkom. Maar Kryuchkov wilde verder afstand nemen van Rusland. In Georgië volgde een nieuwe rondgang langs ambassades. Tot zijn grote verrassing stemde Iran in met zijn komst. Er ging geen directe vlucht naar Teheran, Kryuchkov moest overstappen. Hij had vijf opties: via Azerbeidzjan, Turkije, Griekenland, Oostenrijk of Nederland. De keuze was makkelijk. Amsterdam was het verst weg van Moskou.

Op 24 februari 2006 landde hij op Schiphol en vroeg onmiddellijk politiek asiel aan. Kryuchkov werd vastgezet in het grenshospitium, in afwachting van zijn asielverzoek. Het werd afgewezen, Kryuchkov belandde op straat.

Zijn aversie tegen het Russische regime veranderde in een aversie tegen autoriteiten in het algemeen. Hij wilde weg uit Nederland en reisde in de zomer van 2006 naar München, naar zijn zoon. Daar woonde hij drie maanden, tot de politie hem weer arresteerde. Kryuchkov moest terug naar Nederland.

De Duitse politie bracht hem met een busje naar de grens bij Sittard. De Nederlandse marechaussee wachtte hem op. Kryuchkov werd gearresteerd. ’Illegale betreding van het land’, zo klonk het. Hij werd overgebracht naar de gevangenis in Tilburg. „Kafkaëske toestanden ten top”, zegt hij.

Kryuchkov kwam na ruim een maand weer vrij met de boodschap dat hij het land binnen enkele dagen moest verlaten. Het was juni 2007. Hij reisde naar Genève. Daar vroeg hij tevergeefs om politiek asiel. De Zwitserse autoriteiten leverden hem uit aan Nederland.

Kryuchkov ging zijn opties na. In Nederland blijven wilde hij niet. Hij koos Luxemburg. Daar wachtte de straat. In februari 2008 belandde hij er in de gevangenis. Nadat hij opnieuw was teruggestuurd naar Amsterdam, koos Kryuchkov voor Liechtenstein. De autoriteiten stuurden hem via Zwitserland terug naar Amsterdam.

In de zomer van 2008 schreef hij talloze brieven naar autoriteiten van andere landen, in de hoop op asiel. Kryuchkov richtte zich in een aangetekende brief, mét ontvangstbevestiging, tot Raúl Castro en refereerde aan de vriendschap tussen hem en zijn moeder. „Ik heb er nooit iets op gehoord. En dat is vreemd”, zegt hij.

Kryuchkov verliet Nederland tussen 2006 en 2009 zeven keer en alle keren kwam hij gedwongen terug. Zeven keer zat hij vast in een gevangenis vanwege zijn illegaliteit. Nu hij niet meer op Schiphol mag komen, zwerft hij doelloos door de hoofdstad. Hij overnacht voornamelijk in parken. „Het is gevaarlijk. Ik wil weg uit dit land. Dat blijkt onmogelijk. Het maakt me radeloos.”

Het is een gekke geschiedenis, geeft hij toe, „maar ik ben niet gek.” In juli dit jaar is hij onderzocht door een psychiater van de GGD. Die rapporteerde: ’Intelligentie imponeert bovengemiddeld. Inhoudelijk geen wanen, waarneming ongestoord. Patiënt maakt grapjes. ’.

De Haarlemse advocaat W. Fischer probeert een uitkering te regelen voor hem. Dat is praktisch onmogelijk. Het is lastig afspraken maken zonder vast adres en zonder telefoon, zegt hij. De zeldzame ontmoetingen vinden plaats op perron 14A op Amsterdam CS. „Het zegt genoeg over deze zaak. Ik geloof niet dat hij alles op de juiste manier beleeft.”

Kryuchkov zelf heeft zijn hoop nu gevestigd op landen als Canada, Zweden, IJsland en Nieuw-Zeeland. Hij heeft brieven naar de regeringsleiders gestuurd. Alleen uit Australië kwam antwoord. De autoriteiten schreven: ’We kunnen u helaas geen asiel aanbieden. Nederland is een democratisch land. Uw mensenrechten worden er gerespecteerd’.