Nederland schrijft ouderen snel af

Nederland is niet het enige land waar oudere werknemers langer moeten doorwerken voordat ze van de overheid hun pensioen krijgen. Niet alleen in veel Europese landen, maar ook in de Verenigde Staten is de pensioenleeftijd omhoog gegaan. Twintig procent van de Amerikanen tussen de 65 en 70 jaar verricht betaalde arbeid. Deze hoge arbeidsdeelname van ouderen is deels te danken aan het feit dat Amerikaanse werknemers van oudsher niet gedwongen ontslagen mogen worden als ze 65 jaar zijn. Het aantal Amerikanen dat doorwerkt na hun 65ste stijgt verder door de graduele verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd, de economische crisis en de hoge kosten van ziektekostenverzekeringen.

Nederlanders vinden dit vaak een zielige vertoning. En het is waar dat veel ouderen in slechte gezondheid gedwongen worden om langer door te werken dan goed is. Maar het is niet alleen kommer en kwel. Amerikanen schrijven hun oudere werknemers minder snel af. Het is in Amerika een groot taboe om op leeftijd te discrimineren. Op de arbeidsvloer mag niet openlijk gesproken worden over de leeftijd van werknemers en op je cv worden geen geboortedata ingevuld. Leeftijdsdiscriminatie is volgens Amerikanen even afkeurenswaardig als discriminatie op grond van etniciteit. Bij een sollicitatie mag de leeftijd, net als ras en afkomst, geen rol spelen in de overwegingen.

Dit lijkt anders te zijn in Nederland, waar werkgevers en besturen altijd op zoek zijn naar vernieuwing en jong talent. Zij vinden jonge mensen aantrekkelijk omdat zij frisse ideeën hebben, overlopen van energie en buiten de bestaande kaders kunnen denken. Ook in de Nederlandse universiteiten waar ik heb gewerkt was veel aandacht voor verjonging in het personeelsbestand. Maar ook studenten worden vanuit dat perspectief beoordeeld. Wie ouder is dan 30 jaar kun geen studiefinanciering krijgen en moet meer collegegeld betalen. Eigenlijk hoor je geen student meer te zijn als je ouder bent; dan hebben het wetenschappelijk bedrijf en de arbeidsmarkt zo weinig aan je.

De marginalisatie van oudere werknemers wordt gedeeltelijk veroorzaakt door het Nederlandse stelsel. De arbeidskosten van werknemers stijgen naarmate ze ouder worden, terwijl de productiviteit gelijk blijft en in sommige gevallen licht daalt. De mogelijkheden om oudere werknemers te ontslaan of minder salaris te betalen zijn beperkt en kostbaar. In ander landen is vaak meer flexibiliteit in arbeidsloon en minder ontslagbescherming, waardoor ouderen minder snel langdurig werkloos zijn.

Landen die veel rechten schenken aan hun werknemers, lijken landen te zijn waar de vooroordelen over werknemers het grootst zijn. Het is een groter risico om oudere of vrouwelijke werknemers aan te nemen, als onder werkgevers het beeld leeft dat binnen die groepen de productiviteit afneemt of vaker verlof wordt opgenomen. Werknemers worden zo minder op hun individuele merites beoordeeld en meer op groepsvooroordelen.

Het verhogen van de AOW-leeftijd naar 67 jaar is niet voldoende. Als er verder niets verandert, verschuift alleen maar het probleem. Dan blijft de werkloosheid onder ouderen hoog en blijft die kloof bestaan tussen jong en oud en tussen oudere werknemers met een vaste baan en oudere werklozen zonder uitzicht op een nieuwe baan. Beide maatregelen zijn nodig: zowel verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd als vermindering van de werkloosheid onder ouderen.

Maar in beide gevallen kan het geen kwaad om meer rekening te houden met individuele voorkeuren, door zo min mogelijk te willen regelen. Dan zal de diversiteit ook zichtbaarder worden en nemen de groepsvooroordelen af.

Laat oudere werknemers zelf beslissen wanneer zij stoppen of minderen. Door de hoogte van de pensioenuitkeringen af te laten hangen van het moment waarop werknemers de arbeidsmarkt verlaten, wordt veel beter voorzien in de individuele behoeftes. Zwaardere beroepen zouden gecompenseerd kunnen worden door hogere eisen te stellen aan pensioenopbouw, zodat zij eerder kunnen uitstappen. Minder regels geven ouderen niet alleen meer eigen verantwoordelijkheid en keuzevrijheid, maar verminderen ook de vooroordelen.