Vertaler: Evolutie is Gods mooiste schepping

Een nieuwe uitleg van een tekst betekent niet per se een nieuwe vertaling, zegt bijbelvertaler Pieter Oussoren. De oratie van Ellen van Wolde brengt hem niet tot een nieuwe vertaling van Genesis 1, 1.

Het traditionele beeld van God als schepper klopt niet, stelde hoogleraar Ellen van Wolde gisteren in deze krant. God schiep niet, hij scheidde. Volgens oudtestamentica Van Wolde, die vandaag in Nijmegen haar inaugurele rede uitspreekt, kan in de eerste zin van de Bijbel eigenlijk niet meer gesproken worden van God als schepper.

In 2004 publiceerde de predikant Pieter Oussoren ’De Naardense Bijbel’, waarin hij zo getrouw mogelijk de bronteksten probeerde om te zetten in modern Nederlands. De eerste regel van zijn vertaling: ’Sinds het begin is God schepper, – van de hemelen en de aarde.’

In een reactie benadrukt Oussoren dat hij verrast was over de grootte waarmee Trouw berichtte over Van Wolde’s oratie, breeduit op de voorpagina. „Theologie kan dus weldegelijk nieuws zijn.” Oussoren begrijpt ook goed waarom deze interpretatie juist nu zo nieuwswaardig is. „Van Wolde gebruikt haar oratie om de discussie tussen creationisten en darwinisten inhoudelijk te verleggen, en terug te halen naar de theologie.”

Creationisten menen dat de aarde, planten, dieren, maar ook mensen hun bestaan te danken hebben aan een scheppingsdaad. En darwinisten stellen dat wij ons bestaan danken aan een evolutionair proces. „In die discussie”, zegt Oussoren, „is Genesis 1 een belangrijk wapen: daarin zou staan dat God in het begin alles geschapen heeft.

Maar de discussie is een anachronisme: toen Genesis geschreven werd, bestonden er nog geen darwinisten, en was de evolutietheorie nog niet uitgedacht. Genesis heeft een eigen benaderingswijze, en het is aan de theologie daarover na te denken. Dat doet Van Wolde, zij gaat niet in op de discussie, zij interpreteert de tekst, en op basis daarvan komt zij met haar conclusie.”

Was die conclusie verrassend? „Dat het Hebreeuwse werkwoord bara niet scheppen betekent maar scheiden, is voor mij geen nieuws, dat heb ik veertig jaar geleden op de universiteit in Utrecht wel geleerd. In ’De Naardense Bijbel’ gebruik ik in Genesis ook geregeld het woord ’scheiden’.”

Niet in het openingsvers. „Wat zou je er dan van moeten maken? In het begin is God scheider? Of in het begin is God maker? Nee, ik zou die eerste regel opnieuw zo vertalen. Taal is niet hetzelfde als exegese, een nieuwe uitleg betekent niet per se een nieuwe vertaling. Als ik vertaal ’Sinds het begin is God schepper’, dan staat nog open wat dat betekent.”

„Kijk naar een beeldhouwer”, zegt Oussoren. „Wij zeggen niet dat hij een maker is. Maakwerk vinden we niet geweldig. Als een beeldhouwer iets goeds maakt, spreken we van een schepping. Maar hij schept zijn werk uit materiaal dat hij voorhanden heeft. Zo heb ik het scheppingsverhaal ook altijd uitgelegd: God maakt iets uit materiaal dat voorhanden was.”

„In de veertig jaar dat ik prekend actief ben, heb ik het scheppingsverhaal ook nooit uitgespeeld tegen de evolutie. Op 20 september, ter gelegenheid van het Joods nieuwjaar heb ik in Koog aan de Zaan nog gezegd dat „de evolutie Gods mooiste schepping” is. Niemand viel om, niemand stapte uit de kerkbanken.”

„Maar hoeveel je ook preekt, na een half jaar komt er een lieve dame op je af, die zegt: ’Dat vind ik wel moeilijk, dat allemaal te geloven van die schepping’.

Kennelijk zijn we niet duidelijk genoeg, komen we niet duidelijk genoeg over. Juist daarom kan zo’n oratie als die van Van Wolde, die voor mij als theoloog misschien niet veel nieuws bevat, weldegelijk maatschappelijk groot nieuws zijn.”