’Ze hebben onze ziel vermoord, de ziel van onze organisatie’

Mensenrechtenactiviste Natalja Estemirova werd dinsdag vermoord. Gisteren werd zij in Moskou herdacht. De schuld voor haar dood wordt gelegd bij Ramzan Kadyrov, de president van Tsjetsjenië.

Een handvol mensen staat met spandoeken en foto’s van de vermoorde Natalja Estemirova te midden van het drukke stadsgewoel op het Moskouse Poesjkinplein. ’Stop de oorlog in de Kaukasus’, staat er op borden geschreven, of ’Weg met Kadyrov’. Iedereen heeft een sterk gevoel van déjà vu. Dezelfde mensen stonden hier in januari, na de moord op advocaat Stanislav Merkelov en journaliste Anastasija Baboerova ook. Ze stonden er eind 2006, na de moord op journaliste Anna Politkovskaja. En iedereen voelt dat het niet de laatste keer zal zijn.

,,Ze hebben onze ziel vermoord, de ziel van ons werk, van onze organisatie.’’ Oleg Orlov slaakt een diepe zucht. De voorzitter van Ruslands bekendste mensenrechtenorganisatie Memorial reist vandaag af naar het in het zuiden van Rusland gelegen Tsjetsjenië om te kijken hoe het mensenrechtenwerk kan worden voortgezet na de moord op medewerkster Natalja Estemirova.

Bij hem geen twijfel over wie er achter de moord zit. ,,Ik ken die man en ik ken zijn functie’’, zegt Orlov. ,,Ramzan Kadyrov, president van Tsjetsjenië. Waarom hij schuldig is? Alleen al omdat het in Tsjetsjenië mogelijk is geworden iedere dag ongestraft mensen te ontvoeren, te vermoorden, hen in geheime gevangenissen op te sluiten. En met het onderzoek naar die misdaden hield Natalja Estemirova zich bezig.’’

Gisteren kreeg Orlov onverwacht een telefoontje van Kadyrov. Een kwartier lang praatten ze ’als mannen onder elkaar’. Kadyrov probeerde te bewijzen dat hij geen schuld heeft aan de dood van Estemirova. Orlov was daarvan niet overtuigd.

Ramzan Kadyrov (32) is heer en meester in Tsjetsjenië. Hij is de zoon van oud-president Achmad Kadyrov, die tijdens de eerste Tsjetsjeense oorlog (1994-1996) met de rebellen meevocht tegen de Russische troepen, maar daarna de kant van Moskou koos. In 2003 werd hij opgeblazen.

Het Kremlin zag in zijn zoon Ramzan een uitgelezen instrument om de tweede oorlog, die in 1999 begon, te ’tsjetsjeniseren’. Kadyrov kreeg carte blanche om op zijn manier de orde te herstellen. Zijn eigen mannen namen het daarbij niet zo nauw met de Russische wet en maakten zich schuldig aan moord, ontvoering en marteling.

De oorlog ging als een nachtkaars uit, maar het verzet is nooit helemaal geweken en heeft zich verspreid naar aangrenzende provincies. Dagelijks vallen er nieuwe doden bij aanslagen en gevechten, soms tot in de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny toe. Maar de informatie over wat er gebeurt, komt maar mondjesmaat door, vanwege de diepgewortelde angst bij de bevolking om te praten.

,,De laatste tijd was Memorial de enige mensenrechtenorganisatie die permanent was vertegenwoordigd in Tsjetsjenië,’’ zegt Orlov. ,,Plaatselijke activisten kunnen niet zomaar alles zeggen, want zij worden niet gedekt vanuit Moskou. En dat laatste kanaal dat we hadden met de aanwezigheid van Natalja Estemirova is nu doorgesneden, uit de weg geruimd. Dat is een heel grote overwinning voor hen.’’

Hoe het nu verder moet, nu de belangrijkste informatiebron het zwijgen is opgelegd?

,,Het is nu heel erg moeilijk geworden’’, zegt journalist Vjatsjeslav Izmajlov van de krant Novaja Gazeta waar Estemirova voor schreef. ,,Want in Tsjetsjenië gelden de Russische wetten niet. Ramzan Kadyrov hanteert zijn eigen wetten.’’

Oleg Orlov haalt de schouders op. ,,We gaan hard nadenken en overleggen met collega’s.’’ Gouden regel blijft dat niemand van bovenaf kan worden opgelegd het werk van Estemirova over te nemen. Iedereen moet voor zichzelf beslissen hoeveel risico hij wil nemen.