De ontheiliging van de wetenschap

Regisseren doet acteur Peter Tuinman alleen als het onderwerp hem fascineert. Hoe zet je bijvoorbeeld iets ingewikkelds zoals atoomenergie in spannende beeldtaal om?

’Story-borden, scenario’s, aantekeningen of wat ook van de vorige voorstelling: allemaal weg. Als iets gedaan is, is het voor mijgedaan. Ik bewaar niets. Dus moet je er dan, zoals in dit geval, van onderaf aan beginnen. Dat heeft het grote voordeel dat je er met een frisse blik tegenaan kunt kijken.”

Peter Tuinman (’47) heeft er zichtbaar lol in om voor de tweede keer ’Kopenhagen’ (1998) van de Engelse toneelschrijver Michael Frayn te regisseren. Bijna tien jaar geleden deed hij dat bij het Noord Nederlands Toneel, nu bij het Nationale Toneel. Net als toen met Bram van der Vlugt in de rol van de Deense fysicus Niels Bohr, voor welke vertolking deze destijds de Louis d’Or, de belangrijkste toneelprijs, kreeg toegekend.

„Aanleiding om het weer te gaan spelen, was Brams vijfenzeventigste verjaardag binnenkort. Prachtig natuurlijk, en een rol die hem op het lijf geschreven is. Los daarvan heb ik het altijd raar gevonden dat het stuk nooit door anderen is opgepakt. Een inkoppertje is het onderwerp niet, maar het is zo ontzettend interessant. En in handen van Frayn stijgt het ver uit boven het al dan niet ontwikkelen van een atoombom. Het gaat over goed en kwaad in steeds wisselende perspectieven, maar ook over het eeuwige dilemma van je eigen verantwoordelijkheid in het leven. Er was een korte tournee gepland, maar er was zoveel belangstelling dat we het moeiteloos door hadden kunnen spelen.”

Volgens Trouw (in 1999) kreeg het stuk ’de spanning van een politieke thriller’. Inzet van ’Kopenhagen’ is het historische bezoek, in 1941, van de Duitse fysicus Werner Heisenberg aan zijn vriend en vroegere mentor Niels Bohr en diens vrouw Margrethe in de Deense hoofdstad. Beiden kopstukken in de nucleaire wetenschap, beiden Nobelprijswinnaar. Op dat moment echter behoort Heisenberg op nucleair gebied tot de top in nazi-Duitsland, terwijl Bohr als Deen – en halfjood – in zijn onderzoeksarmslag is gekortwiekt.

Wat tussen hen besproken is, heeft nooit iemand geweten. Dus ook niet of Heisenberg, na ruggespraak met Bohr, bewust heeft voorkomen dat Duitsland de oorlog heeft kunnen beslissen met een atoombom. Of dat hij daar domweg niet toe in staat was. Frayn laat hen de ontmoeting reconstrueren vanuit het hiernamaals, laat hen er commentaar op leveren en verwerkt er tegelijk pikante gegevens van latere datum in. Zoals de samenwerking naderhand van Bohr met de Amerikaan Robert Oppenheimer, die wel tot de ontwikkeling van een atoombom leidde.

Het thema heeft Peter Tuinman van jongs af beziggehouden: „Dat heeft te maken met de tijd waarin ik geboren ben, net na de Tweede Wereldoorlog. Als kind werd ik in de jaren vijftig geconfronteerd met de Koude Oorlog, met de atoomwedloop. Bij mij thuis werd daar veel over gesproken. Niet in angsttermen, maar meer in filosofische zin. Mijn vader was erg betrokken bij alles wat er in de wereld gebeurde. Dat had een heel grote impact op mij.”

„Toen ik ouder werd, begon het me met terugwerkende kracht te intrigeren: Hoe zit dat met de ontwikkeling in de wetenschap? Met de verantwoordelijkheid van wetenschappers? Wat zijn de grenzen die zij opzoeken? Stel dat Duitsland wel die bom had gehad? Ik dacht er al sterk over om ’De zaak-Oppenheimer’ van Heinar Kipphardt te gaan doen, toen Evert de Jager – artistiek leider van het NNT in die tijd, die mijn fascinatie voor deze materie kende – met dit stuk kwam aanzetten. Dit is precies waar jij het over wil hebben, zei hij. Ik vertrouwde volledig op zijn oordeel en hoefde, ondanks zijn voorstel, echt niet eerst een voorstelling in Londen te gaan zien.”

„Bovendien beknot het zien van een andere voorstelling je in je eigen creativiteit. Als acteur heb ik dat ook nooit gedaan. Dat het zien van voorbeelden deuren zou openen, daar geloof ik absoluut niet in. Het legt juist beperkingen op, omdat je jezelf niet wil betrappen op het nadoen-van.”

„Dit stuk geeft je de mogelijkheid de glazen stolp van de wetenschap op te tillen. Er zit zo ongelooflijk veel herkenbaars in. Ook in dit milieu wordt de vader door de zoon, wordt de tovenaar door de leerling voorbijgestreefd. En dat vinden zij, net als wij, niet leuk. Het zijn jongens met dezelfde emoties – jaloezie, argwaan – en ambities. In de experimentele natuurkunde doen ze alle mogelijke proefjes met elkaar, maar intussen willen zij wel alléén die top, alléén die plek in de geschiedenis halen. Bij Frayn is Margrethe Bohr de katalysator, die haarscherp hun zogenaamde vroegere eendracht doorprikt: Niks samen; alléén! Allebei.”

„Het plezier bij het opnieuw maken zit in het ontdekken van afslagen die je eerder hebt gemist. Of het gaat om uranium 238 of 235, daar maak ik me niet druk over; al moet dat wel kloppen. We hebben een man uit Delft, die met Borssele te maken heeft, laten komen, en heel leerzame filmpjes op Youtube bekeken, maar het gaat me om wat je met die taal kunt doen: hoe je daar een verrassende beeldtaal voor kunt vinden. Op de middelbare school werd je toch vooral enthousiast door leraren die iets ingewikkelds in één klap met een beeld wisten uit te leggen?!”

„Ik ben geen regisseur om den brode. Ik ben een acteur, die het soms leuk vindt om te regisseren als het onderwerp me aangaat, maar zonder strak concept. Nu het stuk in de grote zaal wordt gespeeld – en één van de Topstukken van dit seizoen is – was mijn Grootste Knarspartij: hoe krijg ik het door vierde wand (de denkbeeldige wand tussen toneel en publiek, red). Anders zou het aan intimiteit inboeten. En aan dramatische slagkracht. Doordat het decor als een soort catwalk in de zaal doorloopt en twee losse tribunes achter op het podium staan, zijn we letterlijk door de lijst heen gebroken.”

„Ook hebben we het kwajongensachtige meer uitgebuit, bijvoorbeeld waar Heisenberg iets visueel uitlegt door al rennend tegen Bohr op te botsen. Zo is de wetenschapper meteen veel minder een theoreticus, en komen we in één moeite door dichter bij de pijn van het zich tekortgedaan voelen van die mannen. Het is de ontheiliging van de wetenschap die het stuk zo rijk maakt.”