Bescherm ons tegen onszelf!

Een surrealistische vertoning. Zo typeerde SP'er Ewout Irrgang het rondetafelgesprek tussen 's lands topbankiers en Tweede Kamerleden eind november. De kredietcrisis kende volgens de heren vele oorzaken buiten henzelf, maar publiekelijk de hand in eigen boezem steken was er niet bij.

Hoe anders was het geluid deze week in een, anoniem, internationaal onderzoek onder 500 bankbestuurders door accountantskantoor KPMG. De belangrijkste oorzaken voor de crisis zijn, volgens de bankiers zelf, het buitensporige beloning- en bonusstelsel en een falend risicobeheer. Bijna de helft van de ondervraagden stelt dat de eigen raad van bestuur te weinig kennis van risico's heeft om deze te kunnen beheersen. Bovendien versterken de twee elkaar: risico's worden in beslissingen stelselmatig onderschat, terwijl het bonusstelsel zo is ingericht dat meer risico nemen extra wordt beloond.

Uit de enquête blijkt duidelijk dat de bancaire sector met het risicobeheer in de maag zit. Een ruime meerderheid van de ondervraagden vindt dat het risicobeheer een veel centraler rol in de organisatie moet innemen. Tegelijkertijd vindt een meerderheid dat risicobeheer een factor is waarmee concurrentievoordeel behaald kan worden. Met andere woorden, de bank moet weliswaar streng zijn bij het uitgeven van kredieten, maar wel zo soepel dat het de concurrenten voorblijft. Als iedere bank zo redeneert, volgt vanzelf een haasje over van steeds een beetje meer risico nemen – als de concurrent het kan, kunnen wij het nog wel iets beter.

Er is wel een verklaring te geven voor de spagaat waarin banken zich bevinden. Het zijn in de eerste plaats concurrerende bedrijven die streven naar een maximale winst. Tegelijkertijd opereren zij op een markt die zo goed als verzadigd is. Alle particulieren hebben een betaalrekening, alle bedrijven hun zakelijke bankproducten. Om in zo'n markt te groeien moet je klanten van je concurrent zien af te pakken, door net iets scherpere tarieven te bieden, en dus net een beetje meer risico nemen.

Zonder toezicht op de banken zouden zij zich op deze manier in de ene na de andere crisis storten. Daarom bestaan er toezichthouders als De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten, kennen banken in Nederland de zorgplicht voor de klant en bestaat er een verplichte financiële bijsluiter. Daarmee moet niet alleen de klant beschermd worden tegen uitwassen van de sector (denk aan de aandelenlease of de woekerpolissen), maar vooral ook de sector tegen zichzelf. Dat realiseren de banken zich als geen ander. Driekwart van de ondervraagden in de KPMG-enquête ziet in de kredietcrisis het bewijs dat strenger toezicht nodig is. Opnieuw een uitkomst die bestuurders bij de bank in het openbaar niet laten horen – dat zou immers de mogelijkheid op winst beperken. Maar anoniem schreeuwen zij richting Wouter Bos en Nout Wellink: Bescherm ons tegen onszelf!