In het midden is ijs vaak het dikst

De theorie is helder: Als het kwik onder nul zakt, bevriest water en wordt het ijs.

Was het in de natuur ook maar zo simpel, dan konden de schaatsen vaker uit het vet. Maar voor het ontstaan van ijs en de aangroei van de ijsvloer is niet alleen de temperatuur van belang. Ook bewolking, vochtigheid, wind en verontreinigingen spelen een rol. En niet te vergeten de diepte van het water, de stroming of de aanwezigheid van bruggen.

Het begint natuurlijk met vorst. Zonder vorst geen ijs. Hoewel: als de lucht erg droog is, is de verdamping groot, waardoor warmte aan de plas wordt onttrokken en er al ijs ontstaat als de lucht nog even boven nul is.

Maar als water bevriest, komt er warmte vrij –dezelfde warmte die nodig is om ijs te laten smelten– en die warmte houdt verdere ijsvorming tegen. Een beetje wind doet dan wonderen. Niet te veel, want dan begint het water te stromen en mengt warm water zich met de koude toplaag.

En zo spelen de elementen en omstandigheden met de dromen van de schaatser. Bruggen houden de uitgestraalde warmte vast zodat daar vaak wakken blijven. Sneeuw isoleert de ijslaag waardoor deze traag groeit; en omdat het vaak sneeuwt aan het begin van een vorstperiode, hebben de meren daar dan weer geen last van. Daar is na een tijdje het ijs het dikst.

Het KNMI heeft een ijsgroeimodel dat met al deze factoren rekening probeert te houden –en met de weersverwachting zelf natuurlijk. Het model is met afwijkingen van hooguit 10 procent redelijk nauwkeurig en de resultaten zijn dagelijks af te lezen op de site van het KNMI.

Er is ook een vuistregel die zegt dat elke nacht met 5 graden vorst één centimeter ijsgroei geeft. Van die regel wijkt de natuur nogal eens af. De twintigste eeuw kende zo’n 400 dagen waarin het ijs meer dan 5 centimeter per nacht groeide. Januari 1942 telde zelfs 15 van die nachten achter elkaar. Bij de Elfstedentocht van toen (22 januari) was het ijs meer dan dertig centimeter dik.

De Elfstedenvereniging wil dat het ijs overal minimaal 15 centimeter dik is. Daar zijn twee weken van strenge vorst voor nodig. En dan moeten al die andere factoren niet tegenwerken.