Aboutalebs nieuwe tijdperk

opinie De Raad van Europa zet Nederland onder druk om burgemeesters via een democratisch proces te kiezen. In Europa is Nederland nu nog – samen met België – de uitzondering. Maar Nederland loopt nog niet zo warm voor dit idee. Burgemeesters worden hier nog steeds indirect gekozen, benoemd door de Kroon, na aanbeveling van de gemeenteraad. Toch had Nederland de afgelopen week een primeur toen Ahmed Aboutaleb werd benoemd: Rotterdam is de eerste grote stad in Europa met een moslimburgemeester.

Nederland schreef Europese geschiedenis, uitgerekend door handhaving van een systeem dat in Europese ogen niet wenselijk is. Een democratisch ideaal wordt bereikt door een ondemocratisch systeem.

Het lijkt dus niet zo slecht om een stelsel te hebben waarin burgemeesters niet verkozen worden. Hoe lang zouden dorpen en steden anders hebben moeten wachten op een burgemeester uit een andere hoek? Het Nederlandse systeem is behoedzaam en gericht op representativiteit. Er worden burgemeesters benoemd van allerlei etnische, religieuze en ideologische achtergronden. Dat Rotterdam als stad met veel moslims nu ook een moslimburgemeester heeft gekregen is niet gek.

Maar wat betekent dat voor Nederland? Is dit een stap voorwaarts naar een samenleving waarin de bevolkingsgroepen in harmonie met elkaar samenleven of is dit slechts een teken van het maakbaarheidsdenken van bestuurlijke elites die willen bepalen hoe progressief Nederland behoort te zijn? We weten het gewoonweg niet, want de bevolking is niet geraadpleegd.

De benoeming van Aboutaleb zou echt van enorme symbolische betekenis moeten zijn, maar toch reageren Nederlanders tamelijk laconiek. Dat heeft alles te maken met het feit dat er geen verkiezingsstrijd was en dat de benoeming geen bron van grote conflicten was. Het is niet de bekroning van een strijd voor burgerrechten of van de acceptatie van moslims in Nederland.

Je kunt je dus zelfs afvragen of er wel sprake is van vooruitgang zonder strijd. Kan een nieuw tijdperk aanbreken zonder worsteling? Hoe oppervlakkig is deze overwinning?

Hoe anders waren deze overwinningen in Amerika. Zwarte burgemeesters kregen in de grote steden pas een kans na economische neergang en verarming, nadat veel blanke bewoners door ’witte vlucht’ de stad de rug hadden toegekeerd. Zo kon Carl Stokes in 1967 met 50,5 procent van de stemmen de eerste zwarte burgemeester van een grote stad worden, van Cleveland, Ohio. Raymond Telles werd in 1957 de eerste Mexicaans-Amerikaanse burgemeester toen hij de bewoners van El Paso, Texas, mobiliseerde door campagne te voeren in het Spaans en het Engels en voor de armste inwoners vervoer regelde naar het stemlokaal. Beide kandidaten konden ook rekenen op de steun van een aantal invloedrijke witte zakenmensen, maar hun overwinning was desalniettemin zwaar bevochten.

Zelfs John F. Kennedy lag zwaar onder vuur bij de presidentsverkiezingen in 1960 vanwege zijn katholieke achtergrond. Zou een katholiek die ’zijn instructies uit Rome haalde’ wel een goede president kunnen zijn voor Amerika?

En natuurlijk gaan de gedachten hierbij ook uit naar Barack Obama, die binnenkort wordt benoemd tot de eerste zwarte president van de Verenigde Staten. In al deze gevallen was er sprake van een heftige verkiezingsstrijd en werd de overwinning uitbundig gevierd, niet alleen door de achterban, maar ook door de blanke Amerikanen die er trots op waren dat hun land weer een stap verder was gekomen na de Onafhankelijkheidsverklaring met de beroemde woorden: „All men are created equal”.

Het wachten is in de Verenigde Staten nog steeds op de eerste vrouwelijke president. Democratische overwinningen van kandidaten met een andere achtergrond kunnen veel tijd vergen. Maar als de bevolking eenmaal om is en de andere sekse, ideologie, religie of etniciteit accepteert, dan heeft een mentaliteitsverandering ook daadwerkelijk plaatsgevonden.

Nederlanders verkiezen vooralsnog een meer elitair systeem, waarbij vooruitgang ook zonder conflict mogelijk lijkt te zijn. Maar dat heeft een nadeel: of deze benoeming van een moslimburgemeester in Rotterdam een teken is van de werkelijke acceptatie van moslims in die stad of slechts een teken is van oppervlakkige symboolpolitiek, moet de toekomst leren.