Obama praat zoals Bach componeerde

Jaap de Jong, docent moderne retorica aan de Universiteit van Leiden vergelijkt toespraken van Obama met muziek van Bach. Die van Wilders noemt hij carnavalsschlagers.

Hoe bent u op deze vergelijking gekomen?

„Het viel me op hoe muzikaal en ritmisch Obama’s toespraken in elkaar zitten. Hij gebruikt net als Bach losse elementen. Hij herhaalt en varieert die veelvuldig en laat ze aan het eind over elkaar heen buitelen. Transparantie van opbouw, net als in de fuga’s van Bach, en een bijzonder knap slotspel.”

Kunt u een voorbeeld geven?

„In een toespraak gebruikt Obama bijvoorbeeld de elementen ’slaven’, ’pioniers’, ’ruimtevaart’ en ’Martin Luther King’. Die verschillende elementen verbindt hij vernuftig aan elkaar door korte zinnetjes als ’hope is’ of ’change we need’. Of hij gebruikt als openingszin ’America, we are better than this’ en die herhaalt hij dan vaak, soms met een intensivering als: ’America, we are réally better than this’. Opvallend is dat hij, geheel tegen de trend in, lange zinnen gebruikt. In onze tijd zijn speeches en de zinnen daarin steeds korter geworden, maar niet bij Obama. Hij verstaat bovendien de kunst om een bijzin iets hoger uit te spreken, en een volgende nog hoger. Inhoud en vorm gaan bij hem, net als bij Bach, perfect samen.”

Zijn retorische gaven aangeboren?

„Dat is een eeuwige discussie. Obama is in elk geval een gedisciplineerd schrijver. In de leeftijd dat je het moet leren heeft hij goede scholing gehad. Dat merk je vooral aan al die goed geplaatste herhalingen. Aan zijn gehoor zie je dat het werkt; je wordt uitgedaagd om mee te doen.”

Meedoen is hét kenmerk van een carnavalsschlager, toch?

„Een carnavalsschlager zing je snel mee. Bach is veel moeilijker om na te fluiten. Versimpeling, eenvoud en gebrek aan nuances kenmerken zo’n lied. Maar ik heb ook wel bewondering voor Wilders. Toen hij tijdens de algemene beschouwingen in de Tweede Kamer begon met: ’Dit is een flutstuk van het slechtste kabinet ooit’ was het meteen afgelopen met het geroezemoes daar. Een woord als ’knettergek’ blijf je nafluiten, maar het is een hyperbool waar je niet meer over heen kunt. Er komt bij Wilders ook nooit een nuance of een afzwakking.”

Staat retorica dankzij Obama meer in de belangstelling?

„We profiteren er van, ja. Van 21 tot 23 januari hebben we hier aan de universiteit de conferentie ’Rhetoric in society’. Een Engelsman komt over Obama praten, twee Nederlanders nemen Wilders onder handen. In Nederland iemand als Obama? Wij hebben een heel andere aard. Ik ken wel een paar goede sprekers, maar de massa’s waarvoor Obama zijn speeches houdt, die ontbreken hier.”