Ressentiment bedreigt de samenleving

Ressentiment is uiterst gevaarlijk, vond de Duitse filosoof Max Scheler begin vorige eeuw. Het vergiftigt de menselijke ziel en de maatschappij. Zijn filosofische beschouwing is nu in vertaling verschenen.

Een man ziet in de krant een interessante vacature staan. Hij solliciteert en wordt tot zijn grote vreugde uitgenodigd voor een gesprek. Na een paar dagen komt er een teleurstellend telefoontje: de baan gaat niet naar hem maar naar een van de andere sollicitanten. Hoe gaat de man met de tegenslag om? Hij houdt zichzelf voor dat de functie toch niet zo aantrekkelijk is als hij in eerste instantie dacht.

Zo’n reactie lijkt onschuldig maar de Duitse filosoof Max Scheler (1874-1928) zou het ressentiment noemen; een innerlijke spanning die ontstaat omdat je iets wilt maar niet kunt verkrijgen. In plaats dat je de situatie accepteert, los je de spanning op door het positieve karakter van het begeerde object naar beneden te halen. In dit voorbeeld kijkt de afgewezen sollicitant neer op de functie, maar zo hoeft het niet te gaan. Er zijn ook andere ressentimentreacties denkbaar, zoals plotseling geen hoge pet meer op hebben van de concurrent of vraagtekens zetten bij de kwaliteit van de personeelsfunctionaris.

Ressentiment is een gevaarlijke emotie, vindt Scheler. Zo blijkt uit zijn onlangs in vertaling verschenen boek ’Het ressentiment in de moraal’, waarin hij spreekt over ’zelfvergiftiging van de ziel’. „Ressentiment ontstaat door het onderdrukken van negatieve gevoelens”, zegt de vertaler en filosoof Willem Visser. „Doordat de gevoelens niet worden geuit, kunnen ze giftig worden. Personen die last hebben van opgekropt ressentiment hebben geen enkele uitlaatklep. Ze ervaren een grote onmacht omdat ze het idee hebben dat ze niet opkunnen tegen hetgeen hen kwaad maakt. De reactie daarop is een kleinering van datgene wat ze graag zouden bezitten of in extreme gevallen de behoefte om anderen te vernederen. Als dit op grote schaal gebeurt, vormt dat een bedreiging voor de maatschappij.”

Scheler deed zijn ideeën op in het Duitsland van rond de vorige eeuwwisseling, met de dreiging van ressentiment op de achtergrond. Door de groeiende industrialisatie lijkt de waarde van nuttigheid er belangrijker dan de waarde van het leven. En ook het opkomend socialisme heeft weinig aandacht voor het individu en spreekt voornamelijk in algemene termen over de mensheid. De ontevredenheid en de onmacht groeien tot grote hoogten. Een ontwikkeling die na Schelers dood uitmondt in de hevigste uitbarsting van ressentiment ooit: de opkomst van Hitler en de Holocaust.

Scheler noemt in zijn boek naast vandalisme en kwaadaardige criminaliteit ook onschuldigere vormen van ressentiment. Zoals de verbitterde schoonmoeder die in volksverhalen vaak voorkomt. Lange tijd is de moeder de belangrijkste persoon in het leven van haar kind. Dat verandert als het kind volwassen wordt en een geliefde ontmoet met wie het een relatie opbouwt. De moeder verliest haar unieke positie en kan de nieuwkomer als concurrentie gaan ervaren. Van de moeder wordt verwacht dat ze blij is voor haar kind maar op de achtergrond speelt bij haar de gedachte aan alle offers die ze heeft gebracht om haar nakomeling groot te brengen.

Ressentiment ontstaat doordat je de eigen waarde voortdurend met de waarde van anderen vergelijkt. Daar kun je mee omgaan als een streber, wiens enige motivatie het verdrijven van het eigen minderwaardigheidsgevoel is. Een andere benadering is die van het ressentimentstype. „Deze mensen kunnen je alles vergeven maar niet ’dat ik niet ben wat jij bent’”, zegt Visser. „Ze kijken op tegen een ander omdat ze het idee hebben dat hij meer is dan zij. Ze zien dat de buurman rijker of verstandiger is en willen dat ook bereiken maar zijn daartoe niet in staat. Dat een ander eigenschappen of een positie heeft, die zij niet hebben, kunnen ze niet accepteren.”

Ook tegenwoordig is het gedachtengoed van Scheler nog actueel. „In onze samenleving bestaat ressentiment, vindt Visser. „Denk aan de problematiek van grote groepen Marokkaans-Nederlandse jongens. Een belangrijke oorzaak van ressentiment is de kloof tussen trots en de eigen maatschappelijk positie. Die jongeren hebben vaak een culturele achtergrond waarin trots en waardigheid zeer belangrijk zijn. Maar de samenleving waarin ze opgroeien, stelt dat die waarden samenhangen met een bepaald gedrag of een carrière. Als ze niet geleerd hebben hoe ze die positie kunnen bereiken, ontstaat ressentiment en gaan ze rottigheid uithalen.”

Volgens Scheler neemt de kans op ressentiment toe in een wereld waarin iedereen voor de wet gelijk is maar grote groepen mensen eigenlijk zijn achtergesteld. Een hedendaags voorbeeld zijn de gezinnen met een laag inkomen die vastzitten in een woonomgeving die ze als onprettig ervaren. Een situatie die ook voor veel aanhangers van de nieuwe rechtse partijen geldt.

„Uitspraken van politici over zakkenvullers in Den Haag refereren aan ressentiment”, zegt Visser. „De mensen voelen zich tekortgedaan door de politiek en denken dat de politici hun eigen zaken beter regelen. Bij uitspraken over de islam ligt dat anders. Geert Wilders mobiliseert onvrede door die te kanaliseren in anti-islamitische gevoelens. Maar de islam vertegenwoordigt geen waarde ten opzichte waarvan de aanhangers van Wilders zich tekortgedaan voelen. Dat geldt ook voor de ontevreden burger die woont naast een gezin dat voor veel overlast zorgt. Die man is kwaad maar dat maakt zijn reactie nog niet tot ressentiment. Daarvan is pas sprake als de buren een waarde vertegenwoordigen waarnaar hij streeft.”