Snoeien in de top gaat niet vanzelf

De financiële crisis laat zien dat de westerse wereld tegen een muur is aangelopen. We gaan een nieuwe ordening tegemoet, met gevolgen voor werk, consumptie, politieke keuzes en wereldwijde machtsverhoudingen.

De duizelingwekkende beloningen van topmanagers staan in steeds schriller contrast met het leed van miljoenen consumenten met hun onbetaalbare hypotheken en waardeloze beleggingsproducten. Maar zet dat het beloningssysteem van bankiers en verzekeraars echt op de helling? Het lijkt ijdele hoop.

Het beeld dat de bonus een perverse prikkel afgeeft, wordt versterkt door de bedragen. In 2007 verdienden topmannen van Europese banken gemiddeld 4,3 miljoen euro. Bestuurders van de grootste banken kregen gemiddeld zelfs 8,4 miljoen, blijkt uit onderzoek van adviesbureau Mercer. In de banken- en verzekeringssector bestaan salarissen op dit niveau voor het grootste deel uit variabel loon, ofwel bonussen, winstdelingen en optie- en aandelenpakketten. In een goed jaar als 2007 kregen topman Michel Tilmant (ING) 2,3 miljoen euro en Gilbert Mittler en Jean-Paul Votron (Fortis) respectievelijk 4 en 2,5 miljoen euro. Maar ook als het minder gaat, bleek deze week nog dat de gewezen bestuursvoorzitter van ABN Amro, Jan Peter Schmittmann, volgens het beloningssysteem van de bank recht heeft op een vertrekpremie van 18 miljoen euro. Zijn bonus over de jaren 2008 en 2009 stond bij voorbaat vast. Schmittmann hoefde vanwege de maatschappelijke omstandigheden ’maar’ 8 miljoen te hebben.

Peuleschillen, als je de bedragen vergelijkt met wat Amerikanen kregen. Lloyd Blankfein van Goldman Sachs kreeg in 2007 de allerhoogste bonus ooit: 68 miljoen dollar. Verder waren er op Wall Street riante vertrekregelingen voor falende toplieden. Charles Prince van Citigroup kreeg 40 miljoen dollar en een auto met chauffeur, nadat hij bekend had gemaakt dat zijn bank 11 miljard afschreef op risicovolle beleggingen. Merrill Lynch verloor onder Stanley O’Neal 2,3 miljard dollar, maar toch kreeg hij bij zijn vertrek aandelen mee voor 131 miljoen dollar. O’Neals opvolger John Thain, die de bank uiteindelijk moest verkopen, eiste een bonus van 10 miljoen, omdat hij Merrill een faillissement bespaard had. Die bonus kreeg hij niet, wel de hoon van de Amerikanen.

ING, SNS Reaal, Deutsche Bank, Dexia, Bear Stearns, Goldman Sachs en Morgan Stanley zijn enkele banken die hun topbestuurders geen bonus meer uitkeren. Dit boekjaar in ieder geval. Citigroup is bezig het beloningssysteem te herzien. Ingrepen in beloningen worden in Nederland ook verwacht bij de genationaliseerde financiële concerns ABN Amro en Fortis, en de steuntrekkende banken ING en SNS. Overheidscommissarissen moeten daarop toezien.

„Dat de kloof tussen de top en de gewone werknemer door bonussen zo vergroot is, is onacceptabel”, vindt beloningsadviseur Jan Schuurman van Schuurman Beloningsadvies. Hij ontwikkelde bij vrijwel alle grote bedrijven in de financiële sector systemen voor de beloning.

„In die zin is de maatschappelijke ophef over topinkomens terecht. Maar de bonussen op zich zijn niet de oorzaak van de crisis. Wat je ziet is dat beloningssystemen en functiewaarderingen aan de onderkant van een onderneming goed in de hand worden gehouden, maar dat salarissen aan de top onbeheersbaar zijn. Ze pakken ieder jaar hoger uit. Het zijn de banken en verzekeraars zelf die daar niet goed mee omgaan.”

Bonussen zijn niet voorbehouden aan de top van het bedrijfsleven. Volgens het ministerie van sociale zaken krijgt 80 procent van de werknemers variabel loon. In bijna twintig jaar tijd hebben bonussen, winstdelingen, aandelen en opties een hoge vlucht genomen. In 1990 kwamen ze nog nauwelijks voor.

„De kredietcrisis biedt bij uitstek de gelegenheid om het bonussysteem aan de top fundamenteel te herzien”, zegt Richard Steenborg, voorzitter van de vakcentrale MHP voor hoger personeel. De leden van de vakcentrale –onder wie veel bankpersoneel– vinden het maatschappelijk onacceptabel dat bestuurders miljoenensalarissen kunnen verdienen. „De cultuur van excessieve zelfverrijking moet definitief met wortel en tak worden uitgeroeid. De menselijke maat moet terug.”

Beloningsdeskundige Schuurman denkt niet dat dat snel gaat gebeuren. „De bonus zal niet verdwijnen tijdens de kredietcrisis. Anders gaan we terug in de tijd. In de moderne, geglobaliseerde markt zijn we ervan overtuigd geraakt dat de bonus een manier is om prestaties van mensen te verbeteren. Bovendien is de variabele beloning een typisch voorbeeld van de flexibilisering die we op de arbeidsmarkt wensen. Dat draai je niet terug. Als je nu weer alleen vaste salarissen zou uitbetalen, krijg je in het bedrijfsleven een negen-tot-zes-mentaliteit. Je zult zien dat titels en functies weer belangrijker worden en de hiërarchie toeneemt. Dat past niet meer in deze maatschappij.”

De sectoren waarin variabele beloning het meest voorkomt, zijn behalve de financiële en zakelijke dienstverleningssector ook de chemie en voedingsindustrie, aldus adviesbureau Hay Group. Topmensen krijgen echter overal een groter percentage variabel loon dan het middenmanagement. Voor het hoger management – de laag onder het bestuur – is ten minste 20 procent van het loon variabel. In het lagere management is dat tussen de 7,5 en 12,5 procent.

De bonus is een typische exponent van onze geïndividualiseerde samenleving, vindt Sharon Voeten, beloningsadviseur bij Hay en specialist op het gebied van variabel belonen. Werknemers vinden het volgens haar prettig erdoor gestimuleerd te worden. Bovendien zou het de betere mensen trekken, degenen die de doelen denken te halen. „Maar het geld is niet het belangrijkste. Mensen willen vooral een target hebben, een doel om zichzelf te overtreffen.”

Echter, als de doelen érg uitdagend worden gesteld, verandert er wel degelijk wat. „Hoe meer beloning er in het vooruitzicht wordt gesteld, des te meer werknemers hun best gaan doen om het doel te halen”, zegt Voeten. „Mensen worden monomaner, de sfeer wordt concurrerend. Werknemers die zich richten op één doel, laten andere dingen uit de handen vallen. Ze verliezen dingen uit het oog die niet leiden tot de doelstelling, maar wel belangrijk zijn voor de kwaliteit. Die nalatigheid willen zij verdoezelen, en dat kan in het ergste geval tot fraude leiden.”

De kredietcrisis wijten aan het beloningssysteem, gaat Voeten te ver. „Al heeft het beloningssysteem er wel een bijdrage aan geleverd. Werkgevers zijn gaan calculeren om het beste uit mensen te halen. Werknemers zijn eveneens gaan calculeren: hoe verdien ik het meest? Er is gelegenheid geschapen om het systeem verkeerd te gebruiken.”

Voor werkgevers zijn excessieve beloningen zelden het probleem, ziet Schuurman in zijn praktijk. „Op het moment dat er een vacature ontstaat op een belangrijke positie, zegt een bedrijf: hém willen we hebben. Vaak is dat iemand van buiten. Dan speelt de emotie op. Er is crisis, de positie moet snel vervuld. Dan kunnen er goede regels zijn om beloningen in te perken, maar zo’n ’goudhaantje’ kan vragen wat hij wil. De concurrentie op mensen is heel belangrijk in de internationale zakenwereld. En vaak zijn die paar miljoen bonus peanuts voor een bedrijf. Daarop laten ze het niet stuklopen.”

Het is de cultuur in de bankensector die volgens Schuurman kon leiden tot excessen. „Mensen zijn er erg aardig voor elkaar, willen vooral rust in de tent. Haal je iemand binnen die de eerste drie jaar goed presteert en naar rato verdient, dan is het pijnlijk om hem het volgende jaar die bonus te onthouden als hij minder bereikt heeft. Verdien je eenmaal veel, dan blijft dat zo. Zo is het aantal goedbetaalde managers enorm opgelopen.”

Bestuurders blijken een belangrijke rol te spelen in het vaststellen van hun eigen salarissen, blijkt uit onderzoek van de universiteit van Tilburg. Zij stemmen die samen met commissarissen af. Zo waren het bij Fortis directievoorzitter Votron en president-commissaris Lippens die onderling uitmaakten dat de eerste een bonus van 2,5 miljoen kreeg vanwege de ’succesvolle overname’ van ABN Amro.

Bij vakcentrale MHP herkennen ze dit patroon. Voorzitter Steenborg spreekt zelfs van een graaicultuur. „Bestuurders krijgen nog steeds nogal simpel de ruimte om zelf hun inkomen te bepalen. Daar moeten we vanaf. De commissarissen, die toezicht houden op de beloningen, moeten strenger zijn.”

Om salarissen te verantwoorden, brengen adviesbureaus als Hay Group of TowersPerrin in opdracht van de commissarissen rapport uit. „Zij onderbouwen waarom bonussen geoorloofd zijn”, zegt Schuurman. „Daarin zit iets onethisch. Marktwaarde is nauwelijks vast te stellen voor topmensen, dat is appels met peren vergelijken.”

Maar Voeten van Hay spreekt dat tegen. „Als er in de markt bonussen worden gegeven voor bepaalde functies, zullen wij dat in het algemeen ook aan onze klanten adviseren. Dat vind ik niet onethisch. Een effect van al dat onderzoek naar beloningen is wel dat beloningen stijgen. Vaak wordt een beloning van iemand die ’onder de markt’ verdient na onderzoek opgetrokken, terwijl salarissen van goedbetaalde mensen gelijk blijven.”

De beloningsdeskundigen zijn er beiden van overtuigd dat het variabele beloningssysteem door de kredietcrisis niet zal verdwijnen. Het is zelfs maar de vraag of beloningen omlaaggaan, denkt Voeten. „Dat bonussen nu zoveel publieke verontwaardiging wekken, hoeft daar niet toe te leiden. De markt is een stuk transparanter geworden. Dat brengt anderen ook op ideeën. Subtoppers denken nu eerder over collega’s en beroepsgenoten: wát, krijgt hij zo veel?”

Argumenten om mensen goed te belonen blijven volgens Voeten bestaan. „Een kandidaat zou niet willen komen als hij er in loon op achteruitgaat. Een bedrijf moet zich voor internationale kandidaten conformeren aan bedragen die in Angelsaksische landen betaald worden. Nederland richt zich daar nu eenmaal op.”

Schuurman vermoedt dat er van de crisis wel een temperend effect uitgaat.

„Bedrijven zijn qua beloningskosten topzwaar geworden. Er zitten te veel mensen bovenin, die te veel verdienen. Er zullen minder bestuurders worden aangenomen, minder promoties zijn. Om beloningen echt structureel te verlagen moet er wereldwijd anders over gedacht gaan worden. Daar is Nederland van afhankelijk.”