Lincoln leeft

Hij geldt als de grootste president die Amerika ooit heeft gehad. Hij heet de Verzoener, Bevrijder der Slaven en hij is de belichaming van al het goede in het Amerikaanse volkskarakter. Geen wonder dat de nieuwe president Barack Obama vaak met Abraham Lincoln schermt en dat Amerika vanaf morgen Lincolns 200ste geboortejaar groots viert.

Abraham Lincoln speelt dezer dagen een hoofdrol in een nationale tv-spot voor een Amerikaanse bank die spaarders wil aantrekken. De president, wiens beeltenis op de dollarcent staat, klaagt erin dat Amerikanen het kleine niet meer eren: „Als er een cent op het trottoir ligt, neemt niemand nog de moeite om hem op te rapen”. Een presentatrice verzekert Lincoln dat klanten bij de bank nog wél centen in mogen leveren. „Wij tellen ze en zetten ze gratis om in dollars.”

Het is zeker niet de enige Lincoln-reclame. De president zat onlangs ook in een landelijke reclame voor een slaapmiddel. Daarin houdt hij nachtenlang een tobbende man uit zijn slaap. Pas als die man de pil slikt, komt Lincoln niet meer op bezoek. In een oudere spot voor een open universiteit wordt de president bij een arbeidsbureau afgekeurd voor leidinggevende functies, omdat hij nooit gestudeerd heeft.

In al die tv-reclames wordt Lincoln niet of nauwelijks geïntroduceerd. De doorsnee-Amerikaan weet dat als er een boomlange, magere man met ringbaardje, zwarte slippenjas en zwarte schoonsteenvegershoed in beeld komt, de 16de president (1861-1865) wordt bedoeld. Het tekent Lincolns roem, dat reclamemakers ervan uitgaan dat Amerika eveneens weet dat hij zuinig leefde, alleen de meest elementaire scholing kreeg en neerslachtig was.

„Amerikanen zijn met zijn verhaal even vertrouwd als met welke kinderfabel ook”, stelt het Museum voor Amerikaanse Geschiedenis in Washington DC aan het begin van zijn Lincoln-expositie. Dat is één van een reeks evenementen dit jaar waarmee de Verenigde Staten herdenken dat Lincoln tweehonderd jaar geleden is geboren. Haast onvermijdelijk is het eerste voorwerp in de expositie Lincolns bekende hoed. De hoed die hij droeg toen hij op 14 april 1865 bij een theaterbezoek werd neergeschoten. Lincoln stierf de dag erna.

Na de moord kwam een ongekende verering en mythevorming op gang, die stevig in de hand werd gewerkt door Lincolns Republikeinse partij, die zo haar positie versterkte. Op de expositie is het koffiekopje te zien, waaruit Lincoln nog een slokje nam voordat hij naar het theater ging. Een bediende van het Witte-Huis pakte het uit de vensterbank, waar Lincoln het had neergezet. Bijna een eeuw koesterde de familie het als een relikwie.

Omdat Lincoln uitgerekend op Goede Vrijdag werd neergeschoten, had zijn verering vanaf het begin sterk religieuze ondertonen. Hij werd een Christusachtige figuur die gestorven was voor de zonden van zijn land tijdens de Burgeroorlog. In 1922 werd in Washington DC een groots monument onthuld, dat de vorm heeft van een Griekse tempel. Lincoln kijkt daarin als de oppergod Zeus op zijn hemelse troon uit over het Witte Huis en het Congres.

Hele bibliotheken zijn over hem volgeschreven. Toch verschijnen alsmaar nieuwe studies over hem. Eén vrij recent werk stelt dat Lincoln homo was, omdat een soldaat die hem bewaakte, zo nu en dan bij hem in bed kroop. Een gloednieuwe biografie meent dat de syfilis die Lincoln ooit bij hoerenbezoek opliep, hem zeer schrikachtig maakte voor vrouwen. Er liggen kersverse boeken in de winkel over Lincolns vrouw, over zijn grote liefde – een andere vrouw –, zijn schrijfkunst en onkerkelijkheid.

De expositie maakt ook duidelijk waarom de fascinatie nog altijd zo groot is en waarom huidig president Barack Obama al zijn hele politieke carrière druk met Lincoln schermt.

Om te beginnen vervulde hij –zo staat op panelen in het museum te lezen– de ultieme American dream. Hij werd geboren in 1809 in een schamele blokhut, als zoon van een arme boer en timmerman. Hij verloor al jong zijn moeder, ging nauwelijks naar school, maar werkte zich van veerman, postmeester, landmeter, winkelier en advocaat op tot president. Dat doet denken „aan mijn eigen worstelingen”, schreef Obama al in 2005 in het weekblad Time.

Lincoln was een relatief onbekend politicus uit Illinois. Hij had beperkte nationale ervaring, toen hij in 1861 president werd. Net zoals Obama, die ook zijn tanigheid, lengte en zijn grote oren met Lincoln gemeen heeft. Ondanks die beperkte ervaring groeide hij uit tot de beste president. Hij wordt geëerd als de Bevrijder van de Slaven, als de leider die het land in de Burgeroorlog bijeenhield, en als de man die het presidentschap de macht gaf, die het nu heeft. Het tekent Obama’s ambities dat hij zich spiegelt aan de allergrootste. En het tekent zijn arrogantie, menen critici.

Ook midden in de Burgeroorlog bleef Lincoln in redes het geloof uitdragen dat Amerika de mensheid een droom te bieden heeft. Tenminste, als het de oorspronkelijke beloften van gelijkheid, vrijheid en democratie inloste. Geen Amerikaan heeft het geloof in Amerika als een uitverkoren land zo kort en prachtig verwoord. Lincolns redevoeringen leven, ze worden op elke Amerikaanse school onderwezen. Obama, die zelf de macht van het woord begrijpt, citeert er geregeld uit.

Het is nu alleen wat hij deed, maar ook hoe Lincoln het deed. Amerikaanse kinderen leren op school dat de president terecht de bijnaam ’Eerlijke Abe’ droeg, omdat hij nooit iemand bedroog. Dat hij sober leefde, niet dronk, alle uiterlijk vertoon schuwde –zie zijn eeuwige zwarte pak en hoge hoed– altijd mild, vriendelijk en uiterst beginselvast was. Hij is hét voorbeeld, de ideale Amerikaan.

Toen de Burgeroorlog ontaardde in een groot bloedbad, wilde hij geen wraak te nemen op de rebellen in het Zuiden. Lincoln propageerde verzoening. Ook persoonlijk leed, zoals het overlijden van zijn zoon in 1864, bracht hem niet uit zijn evenwicht, leren de schoolboeken. Hij hield „zijn moreel kompas stevig en duidelijk in de goede richting”, schreef Obama in Time.

Bij dat beeld van de martelaar-zonder-fouten zijn intussen wel kanttekeningen gemaakt. Lincoln was niet vies van politiek geschipper. In het begin van zijn carrière aarzelde hij niet om een politieke rivaal met een lage streek onderuit te halen. Hij kon besluiteloos en knorrig zijn. Zijn huwelijk kende meerdere ’ijstijden’, zoals een vriend het ooit uitdrukte. Bovendien worstelde Lincoln zijn leven lang met depressies. Twee keer waren die zelfs zo ernstig dat zijn omgeving vreesde dat hij zelfmoord zou plegen.

Sinds de jaren ’60 van de vorige eeuw kreeg ook het beeld van Lincoln als de Mozes van de zwarten een flinke knauw. Uit een reeks studies blijkt dat Lincoln racistische grappen vertelde, niet alle zwarten stemrecht wilde geven en vrijgelaten slaven het liefst naar Afrika zag scheep gaan. Zijn beroemde Emancipatie Proclamatie bevrijdde niet alle slaven, zoals vaak wordt beweerd, maar alleen die in rebels gebied. De expositie in Washington DC laat zien dat Lincoln de verklaring allereerst als een militaire zet bedoelde, om het Zuiden te ontregelen.

Maar de laatste jaren is het beeld van Lincoln als verzoener weer versterkt. Vooral dankzij historica Doris Kearns Goodwin. Zij beschrijft in het boek ’Team van Rivalen’ hoe Lincoln zijn vroegere tegenstanders uit de Republikeinse voorverkiezingen opnam in zijn regering. ondanks het feit dat één van hen hem eerder had vernederd en een „langarmige aap” had genoemd. Ze waren de beste politici van het land. „Ik had geen recht het land [in een crisistijd] van hun diensten te beroven”, aldus Lincoln. Hij maakte zijn grootste oud-rivaal minister van buitenlandse zaken.

Obama zei publiekelijk diep onder de indruk van Goodwins boek te zijn. Vrij algemeen wordt aangenomen dat zijn besluit om zijn vroegere Democratische tegenstrever, Hillary Clinton, Buitenlandse Zaken te gunnen mede daarop was geïnspireerd. Zo helpt de zestiende president van de VS ook 144 jaar na zijn dood nog altijd het Witte Huis sturen.

Amerika’s nieuwe president wil niet weten van Lincoln als de Grote Emancipator, maar wil wel graag dat het aureool van de Grote Verzoener op hem afstraalt. Historica Goodwin droeg daar ook nog aan bij. Na een afspraak met Obama, waarbij ze haar boek bespraken, zei Goodwin dat Obama’s temperament „enige gelijkenis vertoonde” met dat van Lincoln.