Wie orthodox gelooft, kan niet zonder het letterlijke opinie

Dat orthodoxe gelovigen zo strikt vasthouden aan de teksten uit de Bijbel, is eerder sociologisch te verklaren dan theologisch.

Sinds Andries Knevel opschudding verwekte door het scheppingsverhaal niet meer als enige en letterlijke waarheid uit te dragen, vrezen orthodoxe christenen voor een totale ondermijning van hun dierbare geloof. Ten onrechte. Toch is het wel eens interessant om de kwestie vanuit hun gezichtspunt te bekijken, en je af te vragen waarom het voor hen zo verbijsterend is dat anderen de oude verhalen uit de Bijbel niet letterlijk nemen.

Een religieuze leer kan houvast geven in woelige tijden. Alleen: al vaak heeft die oude leer het, verstarrend in haar bewoordingen, af moeten leggen tegen nieuwe inzichten, een nieuwe leer.

Dat geldt niet voor de hedendaagse Nederlandse orthodoxen. Zij blijven bij de oude leer. Geen kwaad woord intussen over deze groep. Sommige buitenstaanders verwijten de orthodoxen dat ze onder hun laagje vroomheid de kat in het donker knijpen. Die aanklagers moeten ook maar eens naar zichzelf kijken. Alsof andere groepen niet schipperen met het geweten?

Orthodoxen zijn ernstig levende mensen, doorgaans betrouwbaar, sommigen zelfs blijmoedig. Dat laatste kan vooral een kwestie van karakter zijn. Je hebt er ook tobbers bij, met name dan over hun zielsbehoud. Maar ze leven allen bevindelijk, nadenkend. Die stijl van leven vindt daarna haar bevestiging in hun leer.

Met dat laatste zinnetje is iets cruciaals gezegd, namelijk dat de leer is voortgekomen uit het leven, zoals alle religie, niet omgekeerd. Mensen willen zekerheid en vertrouwen in het leven zoals ze dat al leiden. Dat verwekt een leer.

Bevindelijkheid is vooral te vinden in agrarische kringen waarin het welzijn erg afhankelijk was van het weer, waar de mens geen invloed op heeft. Stedelingen zijn voor hun dagelijkse welzijn meer afhankelijkheid van de menselijke economie, waar ze wel enige invloed op (denken) te hebben.

De leer maakt het leven niet. Waar dat toch geprobeerd is, in het communisme bijvoorbeeld, blijft slechts een mislukking over. Zo’n leer immers verstart het leven. Het mooie van die volgorde is dat je de leer kunt wijzigen als het leven verandert. Dat doen ’onze’ orthodoxen ook.

De orthodoxe christenen in Nederland zijn in het leven niet verstard. Ze zijn prima boomkwekers gebleven, bekwame vissers, moderne boeren, overgestapt op airconditioning, wegenbouw of IT. Ze verbeteren Gods schepping zonder leerstellige wroeging. Zelfs daarvoor vinden ze een passend bijbelwoord. Kortom: ze lopen aardig in de pas. Waarom de orthodoxen dan niettemin aan een schepping in zes mensendagen vasthouden of aan een letterlijke opstanding? Waarschijnlijk omdat dat oeroude overgeleverde, nu onwaarschijnlijke bijbelverhaal, laat zien hoe bijzonder en bovenwerelds de ’werking-van-God’ moet worden gedacht. Meer dan een logisch eigentijds verhaal dat zou kunnen.

Zelf heb ik dat al met dierbare oude psalmberijmingen. Hoe belegener, hoe sterker. Hoe orthodoxe basisidee is dat wat er ook aan ellende gebeurt, alles vroeger of later zal goedkomen, dankzij die meesturende God. Hoe precies en wanneer – dat doet er minder toe. Dat kunnen mensen ook niet weten.

Als dan een christen-evolutionist als Andries Knevel zegt dat hij dat Godsvertrouwen ook heeft terwijl hij tegelijk Darwin kan volgen – wat is dan uiteindelijk zijn voorsprong en wat is dan de achterstand van die orthodoxen? Belangrijker is waar ze het over eens kunnen zijn: dat een mens van huis uit beperkt is in de mate waarin hij medemens kan zijn zoals dat door de Bijbel verlangd lijkt te worden. En dat de uiteindelijke uitkomst voor deze wereld een kwestie is die aan mensen alleen moeilijk is toe te vertrouwen. Kijk maar naar de kredietcrisis.

Een orthodox persoon die denkt dat Darwin zijn God en zijn Jezus overbodig maakt, is eigenlijk net zo beperkt bezig als een modernist die dat ook vindt. Ze vinden elkaar als ze het verstarrende van eeuwenoude, veelal elitaire, theologie doorzien waarin de leer het leven trachtte te domineren in plaats van andersom. Het leven is meer van God dan de leer.