Benedictus kan niet langer blijven zwijgen

Met zijn aanhoudend zwijgen lijkt de paus op een oude monarch die geen verantwoording wenst af te leggen aan zijn onderdanen.

Was het een ongelukje of een symptoom van een ultraconservatieve Wende in het Vaticaan? Met het ongedaan maken van de excommunicatie van bisschop Williamson heeft paus Benedictus XVI voor wereldwijde commotie gezorgd. Zijn non-communicatie maakt de reputatieschade voor de kerk nog groter dan de afgeblazen excommunicatie al teweeg heeft gebracht.

Vooralsnog kiest het Vaticaan voor een weinig overtuigende communicatiestrategie, kennelijk in de hoop dat het allemaal wel overwaait. Benedictus benoemt de heikele kwestie uiterst indirect door te bezweren dat de Joodse zaak bij hem in goede handen is. Expliciete veroordelingen van Williamson zelf of het toegeven van mogelijke bedrijfsongelukjes in het Vaticaan, laat hij aan zijn persvoorlichter over. Dat de wereld daar geen genoegen mee neemt, is wel duidelijk; bondskanselier Merkel gaf stem aan wat bij velen leeft.

Met het aanhoudend zwijgen toont de paus meer affiniteit met oude monarchale principes – de koning legt geen verantwoording af aan zijn onderdanen– dan met modern mediamanagement. Het doet denken aan het non-optreden door koningin Elizabeth na de dood van Diana. Hoewel Elizabeth protocollair best een punt had – Diana was vanuit koninklijk perspectief niet meer dan de ex van haar zoon – moest ze het uiteindelijk toch afleggen tegen de publieke opinie.

Zeker als de emoties hoog opspelen, bestaat er een groot verschil tussen gelijk hebben en gelijk krijgen. In een crisis zoals deze zijn de spelregels simpel: zo snel mogelijk handelen, de hoogste baas inzetten, niet om de hete brij heen draaien, excuses aanbieden en een glasheldere daad stellen.

Dus een persconferentie of tenminste tv-optreden door Benedictus XVI zelf. Waarin hij openlijk zijn excuses aanbiedt voor de gang van zaken. Onderzoek aankondigt naar de Vaticaanse processen die kennelijk niet hebben geleid tot het eerder aan het licht komen van de duistere opvattingen van Williamson. En bezweert dat er voor iedereen die openlijk twijfelt aan een van de gruwelijkste misdrijven in de menselijke geschiedenis, de moord op zes miljoen Joden, geen plaats is in de katholieke Kerk. En zeker niet voor een bisschop.

Het belangrijkste advies in een dergelijke crisis is: neem de regie zichtbaar in eigen handen. In een interview met nota bene de officiële zender Radio Vaticana sprak curiekardinaal Walter Kaspar over fouten in het management van de Romeinse curie en beklaagde zich dat hij door zijn collega’s nauwelijks was geïnformeerd. In een institutie waar normaliter Noord-Koreaanse openheid wordt betracht, zijn zulke uitspraken niet minder dan een paleisrevolutie.

Toch, zolang de paus uit beeld blijft ontstaat het beeld van een stuurloos schip zonder kapitein aan het roer. Een kerkelijk hoofdkwartier dat al eeuwen haar best doet om de suggestie op te roepen van een strak geleide centrale operatie, met de paus als onbetwist opperherder, lijkt in werkelijkheid meer op een anarchistische club waarin kardinalen hun eigen koninkrijkjes hebben, zonder dat de paus er grip op heeft.

Het Vaticaan wil nu dat Williamson publiekelijk zijn opvattingen intrekt. Het is ’too little, too late’. Niemand zal Williamson geloven. Hij maakte geen eenmalige uitglijder, maar uitte immers een bestendige opvatting. Als de katholieke Kerk de crisis echt wil bezweren, zal paus Benedictus XVI Williamson hoogstpersoonlijk naar de uitgang moeten begeleiden.

Maar ook dan zijn de problemen nog niet voorbij. De priesterbroederschap Pius X is niet zo maar een clubje met een exotische liturgische hobby. Zeker in Frankrijk herbergt de beweging van Lefèbvre vanouds een bontgeschakeerd gezelschap van ultraconservatieven, monarchisten en bewonderaars van de foute oorlogsmaarschalk Pétain. Lefèbvre zelf moedigde zijn volgelingen aan om op Jean-Marie le Pen te stemmen.

Het is wachten tot het volgende lefèbvriaanse lijk uit de kast valt. Om verdere reputatieschade te voorkomen, moet het Vaticaan ver op afstand blijven van deze met vroomheid vermomde extreem-rechtse splinter. Mocht het kerkpolitieke belang van hereniging met de priesterbroederschap toch voorgaan, dan rest maar één advies: zorg dan tenminste dat de communicatiedraaiboeken op orde zijn.

Jan-Willem Wits
theoloog, communicatiedeskundige en voormalig hoofd publiciteit RK kerk