Vaticaan heeft zijn huiswerk slecht gedaan

Wereldwijde verbijstering is de prijs die de rk kerk betaalt voor rehabilitatie

Het Vaticaan heeft afgelopen zaterdag bekend gemaakt dat paus Benedictus XVI de excommunicatie heeft opgeheven van vier bisschoppen. Zij zijn in 1988 zonder toestemming van de toenmalige paus door de aartsconservatieve aartsbisschop Marcel Lefèbvre tot bisschop zijn gewijd, waardoor ze die excommunicatie hadden opgelopen.

Eén van die vier, Richard Williamson, was juist enkele dagen eerder in opspraak gekomen doordat hij in een interview voor de Zweedse televisie het bestaan van de gaskamers in Nazi-Duitsland ontkend had. Het decreet van de paus was toen echter al getekend, zo meldt het Vaticaan. En nu haasten katholieke autoriteiten, van kardinaal Walter Kasper tot de Nederlandse bisschoppen zich, om zich van de uitspraken van bisschop Williamson te distantiëren.

Een bedrijfsongeval? Nee, het Vaticaan had beter kunnen weten als het zijn huiswerk goed had gedaan. Richard Williamson is vanaf 1989 herhaaldelijk in de publiciteit getreden met uitspraken waarin hij de Holocaust loochent en als een door joden verzonnen mythe voorstelt.

Williamson staat met zijn opvattingen niet alleen in de kring van katholieke traditionalisten. In die kring is het bon ton de vernieuwingen in de rooms-katholieke kerk rond en na het Tweede Vaticaans Concilie voor te stellen als het resultaat van een complot van vrijmetselaars en joden. In het jaarlijkse Antisemitism World Report, dat het Londonse Instituut voor Joodse Studies sinds 1992 publiceert, figureert de priesterbroederschap Pius X, de club dus waartoe Williamson behoort, met enige regelmaat. In het tijdschrift van de Italiaanse tak van de priesterbroederschap, La tradizione cattolica, verschenen in 1996 artikelen over de ‘joodse vrijmetselarij’ en de ‘joodse wereldlobby’. Soortgelijke artikelen en felle kritiek op het bezoek van paus Johannes Paulus II aan de synagoge te Rome in 1986 zijn te vinden in verwante traditionalistische tijdschriften als Sodalitium en Chiesa Nova. De Amerikaanse godsdienstwetenschapper Michael Cuneo beschrijft in zijn boek The Smoke of Satan het anti-judaïsme in kringen van katholieke traditionalisten in de Verenigde Staten, waar met graagte uit de fel antisemitische Protocollen van de Wijzen van Sion wordt geciteerd.

Kortom, paus Benedictus en zijn medewerkers hadden kunnen weten welke opvattingen zij met het opheffen van de excommunicatie de kerk binnenhalen. Wereldwijde verbijstering van joden, katholieken en van wie dan ook is de prijs die zij betalen. Zou het opheffen van het schisma met de traditionalisten de paus werkelijk deze prijs waard zijn? Dan vrees ik dat de schade voor de rooms-katholieke kerk uiteindelijk eindeloos veel groter zal zijn dan de winst.

Peter Nissen
hoogleraar cultuurgeschiedenis van het christendom Universiteit Tilburg.