Met streven naar eenheid heeft de paus die op het spel gezet

Eenheid in verscheidenheid is een beproefd beginsel voor een wereldorganisatie om de boel bij elkaar te houden. Vanuit die optiek is het voorstelbaar dat paus Benedictus XVI de excommunicatie van vier bisschoppen van de priesterbroederschap Pius X heeft opgeheven.

Hoewel de vier niet bevoegd zijn verklaard om hun ambt uit te oefenen (ze blijven ’gesuspendeerd’), mogen ze wel ter communie en zich opgenomen weten in de moederkerk. Dat was ook de inzet van de paus, met dit gebaar een schisma in de kerk te boven te komen.

De prijs voor eenheid kan echter ook te hoog zijn en dat is hier duidelijk het geval. Zo zag de paus zich genoodzaakt één van de vier – de Brit Richard Williamson – op de koop toe te nemen. Deze verklaarde onlangs dat er in de oorlog niet zes miljoen maar hooguit 200.000 tot 300.000 Joden zijn omgekomen; niet vergast maar als gevolg van uitputting. Het was niet de eerste keer dat hij zich in dergelijke bewoordingen had uitgelaten. Terecht heeft minister Verhagen de Nederlandse nuntius bij het Vaticaan opgedragen om van de paus te eisen dat hij zich ondubbelzinnig van Williamson distantieert. En terecht ook heeft het Opperrabbinaat een streep gezet onder alle betrekkingen met het Vaticaan.

De vorige paus, Johannes Paulus II, heeft veel geïnvesteerd in de dialoog met Jodendom en islam. Denk alleen al aan de Wereldgebedsdag in Asissi, waar veel godsdiensten samenkwamen om te bidden. Het heeft echter weinig zin een dialoog te onderhouden met een kerk die een zoon in de armen sluit die Joden en de Joodse godsdienst uit volle overtuiging op de ziel trapt.

En dan is er nog iets. De broederschap is in het leven geroepen uit protest tegen de hervormingen van het Tweede Vaticaans Concilie (1965), waaronder het schrappen van oude antisemitische gebeden, waarvan de voorbede voor de Joden op Goede Vrijdag de bekendste is. De broederschap kan daar niet mee leven. Zij wenst andere godsdiensten (waaronder het Joodse geloof) aan de kaak te stellen als ’vals’. Met de broederschap haalt de paus dus godsdienst-zeloten in huis die van geen verzoening willen weten.

Dat roept meteen ook de vraag op: als de paus deze zeloten wel omarmt, waarom volhardt hij dan in het royement van de Duitse hoogleraar theologie Hans Küng? De Nederlandse decaan aan de universiteit van Nijmegen, Jean Pierre Wils, heeft hieruit de enige juiste conclusie getrokken: hij heeft zijn ontslag ingediend. Kortom, de eenheid van de rk kerk lijkt verder weg dan ooit.