De allerlaatste kans op een diploma

Nederland telt jaarlijks zo’n 50.000 voortijdig schoolverlaters. Dat is een groot probleem, want schooluitval leidt ook tot maatschappelijke uitval. Hoe krijg je uitvallers zover een diploma te halen? Dwang werkt niet voor iedereen. Roc de Pasvorm in Arnhem begint voorzichtig. Op tijd komen is al een hele stap.

Om negen uur moet de les op deze doordeweekse ochtend op het roc in Arnhem beginnen, maar het is tien uur en nog zijn pas negen van de vijftien leerlingen van de mbo-klas niveau 1 aanwezig. Zo gaat het vaak, maakt mentor Nancy Ecoma Verstege-Goris duidelijk. Ze gaat toch maar van start.

„Pascal, ik heb je vorige week gemist, jongen”, zegt ze. „Ik was jarig, hè”, luidt het antwoord van deze 20-jarige jongen met petje. „Dat lijkt mij een goede reden om afwezig te zijn”, voegt hij glimlachend toe.

Ecoma op hartelijke toon: „Maar de volgende keer moet je me wel even bellen, hoor, als je niet komt, ik kon jou niet bereiken, ik vind het fijn te weten waar je bent.”

Naast Pascal zit een 15-jarig meisje. „Jij was er ook niet?”, vraagt Ecoma vriendelijk. Deze leerlinge is eigenlijk te jong voor het mbo, maar zij heeft een ingewikkelde geschiedenis, met jarenlang spijbelen, zwerven en een ouder die de opvoeding niet aankan. De leerplichtambtenaar had voor haar bemiddeld. „Ik was moe, geen zin”, luidt haar antwoord. „Goed dat je er nu wel bent”, reageert Ecoma.

Ook Igor, 21 jaar, was langere tijd afwezig. Ecoma: „Maar jij bent voor de tweede keer vader geworden, gefeliciteerd, gaat alles goed?” „Het gaat goed”, zegt Igor.

„Dat deze leerlingen in de klas zitten is al een hele prestatie”, maakt mentor Ecoma even later in de pauze duidelijk. „Mbo-1 betekent dat zij uitvallers zijn: ze hebben het vmbo niet afgemaakt en nog geen enkel diploma op zak. Vaak zijn ze lang niet naar school geweest, dus het eerste wat je wilt bereiken, is dat ze komen. Het gaat immers om de momenten dat ze er zijn, niet om de momenten van afwezigheid.”

De meeste jongeren komen hier om te leren werken en daar hoort op tijd komen bij. Daarom spreekt ze de jongeren er wel op aan, zegt ze. „Ook als ze stage lopen is op tijd komen een belangrijk aandachtspunt.”

Het roc Rijn IJssel in Arnhem heeft ervoor gekozen deze groep leerlingen apart onder te brengen, omdat kleinschaligheid kan helpen hen te motiveren weer naar school te gaan, terwijl elders vaak roc-leerlingen van niveau 1 tot en met 4 door elkaar lopen. De aparte Arnhemse opleiding met in totaal 1200 leerlingen heeft ook een eigen naam: de Pasvorm. Dat staat voor: praktijk, arbeid, scholing en vorming.

Het is deze groep die in een recent rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) ’de overbelasten’ werd genoemd. In 2007 is de kwalificatieplicht ingesteld: om van Europa een betere kenniseconomie te maken (de Lissabon-agenda) mogen leerlingen tot hun 18de pas de schoolbanken verlaten als ze minimaal mbo-2 of havo hebben. Lukt ze dit niet, dan staan ze te boek als schoolverlater.

De WRR constateert dat voor de ’overbelasten’ de maatregel contraproductief werkt. Deze vorm van dwang werkt bij hen niet, omdat ze al een stapeling van problemen hebben. Wat ze juist nodig hebben, aldus de WRR, is liefde en aandacht.

„Klopt, dit is de alleringewikkeldste groep leerlingen”, zegt Ecoma. „Als je hoort wat leerlingen vaak al hebben meegemaakt voor ze hier kwamen: scheidingen met veel ruzie, misbruik, prostitutie, drugs, zwerven, ouders die alcoholist zijn, schulden op schulden, je kunt het zo gek niet bedenken.”

Manager Rianne de Graaf: „Wij zijn het allerlaatste vangnet van jongeren die al lang met strengheid op vorige scholen zijn aangepakt, maar toch uitgevallen zijn. Als we met een opgeheven vingertje gaan wijzen, omdat ze te laat zijn, loopt de school leeg, dan komen ze niet meer.”

Slechts een op de vijf zal uiteindelijk de door de overheid gewenste startkwalificatie (minimaal mbo-2) halen, weet De Graaf. De Pasvorm leidt maar op tot mbo-1. Dat een leerling die dit diploma haalt in de boeken blijft staan als schoolverlater, vinden ze onterecht op de Pasvorm. Een positief resultaat, zeggen ze hier, dus waarom een zo negatieve kwalificatie, ’alsof ze losers zijn?’

60 procent haalt het diploma niveau 1. Zij zijn dan aka: ’arbeidsmarktgekwalificeerd assistent’. Kiezen ze de horeca, de afdeling van Ecoma, dan kunnen ze helpen in de keuken. „Uien snijden, afwassen, schoonmaken, ongeschoold werk”, vertelt Annette Verkoeijen die praktijkles geeft op deze opleiding.

De diploma-uitreiking wordt hier uitgebreid gevierd. De Graaf: „Sommigen komen alleen, dat is triest. Anderen juist met de hele familie, opa’s, oma’s, neven, nichten. Soms is het de eerste keer dat iemand in de familie een diploma haalt.”

In Nederland zijn er jaarlijks circa 50.000 voortijdig schoolverlaters. Hoevelen van hen met een mbo-1 diploma aan het werk zijn, wordt niet bijgehouden. Zij blijven geregistreerd als schoolverlater, al erkent staatssecretaris Van Bijsterveldt dat dit onterecht is. De overheid wil dat het aantal voortijdig schoolverlaters slinkt tot 35.000 in 2012.

Op de Pasvorm hebben ze het te druk met het onderwijs om zich in het debat over de registratie van hun gediplomeerde leerlingen te storten. „Dat is al ingewikkeld genoeg”, lacht Ecoma en gaat de klas weer in.

Daar arriveert net een 23-jarige Vietnamese jongen, sinds kort in het bezit van een verblijfsvergunning, die gebrekkig Nederlands spreekt. Het is inmiddels tegen twaalven. „Op tijd komen is ook een competentie,” zegt Ecoma vriendelijk tegen hem. „Daar moet jij nog wat aan werken.”