Hoe een ’cadeautje’ aan de stad een molensteen werd

Amsterdam hoeft slechts 45 miljoen euro bij te dragen aan de aanleg van de Noord-Zuidlijn, dacht men in 1999. Het liep anders.

Peter van Heemst, destijds Kamerlid voor de PvdA, bekeek in 1999 de deal over de Noord-Zuidlijn en bleek over een profetische blik te beschikken: „Ik zou niet graag wethouder in Amsterdam zijn als die lijn wordt aangelegd.”

Maar voor pessimisme was in de Amsterdamse politiek toen geen plaats. Na een decennium gesteggel kreeg Amsterdam zomaar een metro cadeau. Althans, zo leek het: het Rijk zou ruim twee miljard gulden investeren, Amsterdam hoefde slechts 100 miljoen gulden bij te dragen, zo’n 45 miljoen euro dus. In 2006 zouden er dan dagelijks 200.000 mensen in de hoofdstedelijke metro stappen.

Inmiddels is het 2009, zijn de 45 miljoen uitgegroeid tot een financiële molensteen van bijna anderhalf miljard euro, en durft niemand te beloven dat er vóór 2018 een metro rijdt.

In de deal uit 1999 zat een cadeautje van het Rijk: Amsterdam kreeg 187 miljoen euro extra, op voorwaarde dat de stad alle onvoorziene kosten zelf zou dragen.

Dat heeft Amsterdam geweten. Want sindsdien zijn de begrotingen alleen maar gestegen en verdween de opleveringsdatum steeds verder achter de horizon. In de zomer van 2000 besloot de gemeenteraad tijdens een ingekorte vergadering – de agenda moest vóór de voetbalinterland Nederland-Frankrijk afgewerkt zijn – zonder al te veel gemor om de metrolijn aan te leggen.

In 2001 daagden de eerste problemen: er bleek geen aannemer te vinden die het werk wilde uitvoeren voor de prijs die de gemeente in gedachten had. Toch gaf in 2002 de gemeenteraad het definitieve ja-woord om door te gaan. Inmiddels had Amsterdam de eigen bijdrage opgeschroefd naar 317 miljoen euro, en zou het project pas in 2011 af zijn.

In 2003 bleek dat verzekeringsmaatschappijen het project niet wilden verzekeren. Ze vonden de risico’s van de boormethode te groot. De ’tunnelboor’, die zich diep onder de grond een weg zou banen, was nog weinig beproefd. Al in 1995 legde Het Parool beslag op een interne gemeentelijk notitie die constateerde dat er eigenlijk weinig zinnigs te zeggen viel over het effect van die tunnelboor op de funderingen van de huizen.

De verzekeringsmaatschappijen werden bevestigd in hun argwaan. Vorig jaar verzakte een aantal oude panden aan de Vijzelgracht. Dat was niet direct een gevolg van het boren, maar van een lekkage in een wand van het nieuwe metrostation Vijzelgracht. De wanden waren volgens onderzoekers ’van uitzonderlijk slechte kwaliteit’.

Alle voegen moesten dus opnieuw worden gedicht, wat de zoveelste overschrijding van het budget betekende. Sinds gisteren is de raming 2,4 miljard euro, waaraan het Rijk nog steeds maar 1 miljard meebetaalt.

En als de Noord/Zuidlijn er straks ligt, kan Amsterdam zich opmaken voor een nieuw avontuur. Want het is nog steeds de bedoeling dat die lijn vervolgens doorgetrokken wordt naar Schiphol en Zaandam.