Graven in de Turkse grond

Lange tijd werd Turkije geteisterd door politieke moorden. Nu wordt echter opgetreden en werden tientallen generaals, politici, officieren en zakenmannen gearresteerd. Ze vormden een staat in een staat.

De afgelopen twee jaar is hij wat aangekomen. Maar zijn halfgrijze baard en zijn lange, dunne vingers die in die baard wroeten, zijn hetzelfde. „Het zijn andere tijden nu”, zegt hij, terwijl hij met een schuin oog het nieuws op de televisie blijft volgen.

Etyen Mahcupyan is zijn beste vriend opgevolgd als hoofdredacteur van de Armeense krant Agos. Al zittend op de stoel van de twee jaar geleden vermoorde Armeense journalist Hrant Dink zegt hij: „Er wordt grote schoonmaak gehouden in Turkije. Mensen gooien hun wapens weg. Politie vindt op straat weggegooide kogels en bommen. Niet zo lang geleden waren de bezitters van die wapens de baas in het land.”

De stemming in Turkije is na de moord op Hrant Dink omgeslagen. Meer dan honderdduizend mensen waren op de begrafenis van de Armeense intellectueel. De menigte eiste dat er een einde kwam aan de lange reeks van politieke moorden.

Niet lang na deze begrafenis ging het Openbaar Ministerie aan de slag. Elke paar maanden vond een arrestatiegolf plaats. Het resultaat van deze operatie ’Ergenekon’ (Turkse Gladio) is dat tientallen mannen zijn gearresteerd. Het gaat voornamelijk om legerofficieren, gepensioneerde generaals, politici en zakenmannen. Drie weken geleden werden elf mannen in de stad Sivas aangehouden die hebben toegegeven dat ze van plan waren vooraanstaande Armeniërs te vermoorden.

In het gebouw van Agos hangen overal foto’s van Hrant Dink. Hij lacht, hij kijkt serieus, hij glimlacht. Mahcupyan vertelt dat hij Dink erg mist. Geen dag gaat voorbij zonder dat de redactie het over Hrant heeft. „Maar het leven gaat door”, verzucht hij. Hij gaat in op de arrestaties in Sivas. Als die mannen niet gearresteerd waren, was Mahcupyan misschien ook doelwit geweest van een aanslag. Mahcupyan: „Ik weet dat wat met Hrant is gebeurd ook mij kan overkomen. Niet alleen omdat ik een Armeniër ben. We hebben in dit land een lange traditie van politieke moorden. Er zijn tientallen Turkse schrijvers vermoord omdat ze dwarse meningen hadden.”

De jongste ontwikkelingen stemmen hem enigszins gerust. „We beleven iets waar we niet van hadden durven dromen. De officier van justitie lijkt serieus werk te maken van het onderzoek naar de bendes binnen de staat. En al heel snel zie je wat dat oplevert. Het is werkelijk schokkend hoeveel wapens er in de grond begraven zijn. En in zoveel steden. Ik vraag me af wat men van plan was met die wapens. Als deze Gladio-operatie eerder was begonnen, had Hrant waarschijnlijk nog geleefd.”

Wat de wapenbezitters van zins waren is niet helemaal te achterhalen, maar wat ze in het verleden deden, is ongeveer bekend. Volgens schattingen zijn vanaf de jaren negentig door leden van de ’ondergrondse staat’ meer dan vijftienduizend mensen vermoord. Vooral Koerden werden het slachtoffer van veiligheidsmensen die, met of zonder geheime steun van voormalige regeringen en de legertop, aan het moorden gingen. Zelfs Koerden die niets met politiek te maken hadden maar goed opgeleid waren, werden doelwit van de ’contraguerrilla-acties tegen het terrorisme’.

Aan de telefoon is advocaat en vertegenwoordiger van de Stichting voor Mensenrechten Sezgin Tanrikulu uit de Koerdische stad Diyarbakir. Hij kent enkele van de gearresteerde militairen. „Ze waren verantwoordelijk voor de verschrikkingen hier”, zegt Tanrikulu. Volgens hem groeit bij elke arrestatie de hoop van nabestaanden dat ze ooit de lichamen van hun geliefden vinden. Tanrikulu: „Mensen melden zich nu bij de rechtbanken en willen dat de dossiers van de verdwenen familieleden opnieuw geopend worden.”

Dat legerofficieren nu opgepakt en gestraft worden had volgens hem niemand verwacht. „Maar”, zegt hij, „ik geloof niet dat de ondergrondse staat uit elkaar is gevallen. De meeste officieren houden zich voorlopig gedeisd. Ze zullen toeslaan als de tijd daar rijp voor is.”

Een van de mannen die in het Koerdische gebied als kolonel diende en volgens Tanrikulu veel slachtoffers maakte, is niet gearresteerd. Over deze kolonel, die tien jaar geleden gewond raakte en in een rolstoel terechtkwam, ging het gerucht dat hij aangehouden zou worden. Twee weken geleden pleegde hij zelfmoord. Op zijn begrafenis waren de hele legertop, vertegenwoordigers van de republikeinse partij CHP en belangrijke leden van de rechterlijke macht aanwezig. De begrafenis van de kolonel verenigde zo alle krachten die tegen het Gladio-onderzoek zijn. Zij zien hierin niets anders dan een middel voor de regerende AK Partij om de oppositie monddood te maken.

CHP-leider Deniz Baykal vindt dat Turkije te maken heeft met AK Partijfascisme. „De AK Partij probeert de seculiere republiek van Kemal Atatürk kapot te maken. Al die mensen die worden gearresteerd en ervan beschuldigd worden een staat binnen de staat te vormen, zijn goede Kemalisten die het gedachtegoed van Atatürk levend willen houden. Ze gooien professoren en schrijvers in de gevangenis die niets te maken kunnen hebben met bendes.”

Het Openbaar Ministerie beschuldigt bekende Kemalisten, zoals de oud-burgemeester van Istanbul, ervan plannen hebben gesmeed om een staatsgreep te plegen. Er wordt beweerd dat deze mannen samen met legerofficieren hebben bijgedragen aan het creëren van chaos in Turkije, opdat het leger een voorwendsel had een coup te plegen en de AK Partij af te zetten.

Deze ontwikkelingen hadden tot gevolg dat in de media openlijk gepraat wordt over de duizenden slachtoffers die de ondergrondse staat heeft gemaakt. Schrijver en oud-medewerker van de Turkse geheime dienst Mahir Kaynak zei op de televisie dat de politie moet ophouden met graven in de grond. „We weten dat er heel veel slachtoffers zijn gevallen”, zegt Kaynak. „Nu vindt de politie bommen en pistolen. Als ze door blijven graven vinden ze ook lijken. Is dat nodig? We moeten de pijn van het verlies van deze mensen in onze harten dragen, maar de lijken opgraven is nergens goed voor. Het plakt als een schande aan ons land.”

Een deel van de Turken vindt dat Turkije de darmen schoonspuit. Anderen leggen dit alles uit als ’de’ grote stap van de AK Partij om het seculiere systeem te vervangen door een islamrepubliek. Maar feit is dat de legertop, die in voorgaande jaren altijd actief deelnam aan de politiek en geen kans onbenut liet om civiele politici af te zetten of ze daarmee te bedreigen, zich opvallend stil houdt.

Etyen Mahcupyan: „De generaals houden zich gedeisd omdat ze zien dat hun gepensioneerde collega’s gearresteerd zijn en nog steeds in de gevangenis zitten. Ze willen hun oude dag niet op het spel zetten en genieten van hun pensioen.”