Na stamceltherapie in Moskou krijgt kind twee gezwellen

Een joodse jongen (17) heeft twee tumoren opgelopen als gevolg van een experimentele stamceltherapie die zijn ouders hem in Moskou hebben laten ondergaan. „De proef was in alle opzichten fout”, aldus Hans Clevers, directeur van het Hubrecht Instituut voor ontwikkelingsbiologie in Utrecht.

De jongen lijdt sinds zijn peuterjaren aan ataxia telangiectasia, een zeldzame genetische aandoening van het zenuwstelsel en de afweer, gepaard met verlammingen en infecties. Een therapie bestaat niet. De meeste patiënten halen nauwelijks de twintig.

Tussen 2001 en 2004 hebben zijn ouders hem in Moskou drie keer laten behandelen met hersenweefsel van geaborteerde foetussen. Dit weefsel bevat stamcellen die kunnen uitgroeien tot rijpe zenuwcellen. De jongen kreeg een onduidelijk mengsel van rijpe en onrijpe cellen ingespoten in zijn beschadigde hersenen en ruggenmerg, in de hoop dat hij er motorisch op vooruit zou gaan.

Normaal gesproken zou de buitenwereld nooit iets van dit experiment vernomen hebben, ware het niet dat de jongen een jaar later in Israël zware hoofdpijn kreeg. Artsen uit Tel Aviv legden de jongen onder de scanner en zagen twee tumoren, in de hersenen en in het ruggenmerg. Bij navraag in Moskou bleken dit precies de plaatsen te zijn waar de foetale cellen waren ingespoten.

In het vakblad PLoS Medicine schrijven de Israëliërs deze week dat ze in de tumoren cellen hebben aangetroffen van minstens twee donoren: een mannelijke en een vrouwelijke. Vermoedelijk zijn de gezwellen ontstaan doordat er nog onrijpe cellen met een enorm groeipotentieel in het preparaat zaten. Maar de ellende kan ook veroorzaakt zijn door verkeerde kweekvloeistoffen, of doordat de patiënt met zijn verminderde afweer geen tumoren kan onderdrukken.

Voor zover bekend is dit de eerste keer dat stamcellen tot een hersentumor hebben geleid. Deskundigen hebben er wel altijd voor gewaarschuwd. Grote behoedzaamheid is daarom geboden, herhalen de Israëliërs.

Dat principe hebben de Russen aan hun laars gelapt, constateert Clevers. „Ze wisten nauwelijks wat ze inspoten.” Ook de Groningse stamcelbioloog Gerald de Haan vindt dat de Russen te kort door de bocht zijn gegaan. „Bij zo’n experiment moet je veel netter werken. Je moet zuivere hersencellen kweken en ze op maar één plek injecteren. Daarna moet je de patiënt nauwkeurig blijven controleren, ook op tumoren.”

Los daarvan vindt De Haan de proef niet per se onverantwoord. „Er zijn in het verleden ook Parkinsonpatiënten behandeld met foetale hersencellen. Zij hebben geen tumoren gekregen. Men is er uiteindelijk mee gestopt omdat de dosering te lastig was en het resultaat te wisselend.”

Inmiddels zijn cellen uit foetussen achterhaald. Ook volwassen cellen zijn nu bruikbaar. Toch is in de VS vorige maand nog toestemming verleend voor een proef waarbij dwarslaesiepatiënten zenuwcellen krijgen ingespoten, gekweekt uit embryonale stamcellen. Voor de deelnemers zal het nieuws uit Israël verontrustend zijn.

De 17-jarige patiënt heeft ondanks alles één geluk: de tumoren lijken goedaardig. Zijn artsen hopen dat hij er de laatste jaren van zijn leven weinig last van heeft, al zal hij geregeld onder het mes moeten.