Meelopen of een spaak in het wiel steken

Filosofen, theologen, dichters en andere denkers stellen het nieuws in ander, beschouwend licht. Vandaag: kun je de rk kerk vergelijken met een sportclub?

Heftige reacties volgden op paus Benedictus’ rehabilitatie van de antisemitische bisschop Williamson. De Nijmeegse theoloog Jean-Pierre Wils stapte uit de kerk.

De katholieke hoogleraar Paul van Geest niet. Hij schaamt zich katholiek te zijn, maar gaat gewoon naar de kerk. In deze krant zei hij gisteren: „Ik maak de vergelijking met een sportvereniging. Het bestuur heeft fouten gemaakt, maar ik blijf mijn rondjes lopen.”

Retorisch gezien is de vergelijking een van de sterkste wapens. Je vergelijkt een moeilijke zaak met een wat makkelijkere en je gelijk ligt binnen handbereik. Wil een opponent de spreker alsnog de wapens uit handen slaan, dan moet hij allereerst de vraag stellen: is de vergelijking correct? In dit geval: is het juist de rooms-katholieke kerk met een sportvereniging te vergelijken?

Nee, zegt filosoof Theo de Boer. „Lidmaatschap van een kerk is niet te vergelijken met een lidmaatschap van een sportvereniging, maar ik begrijp wel dat Paul van Geest de vergelijking maakt. Je hebt veel ex-gelovigen in Nederland, die kun je in verschillende soorten indelen.

De meest agressieve ex-gelovigen zijn ongetwijfeld de gereformeerden. Stappen zij al argumenterend uit de kerk, dan veranderen ze eigenlijk niet. Zij blijven op dezelfde manier denken; alleen de inhoud van hun denken is gewijzigd. Zelf ben ik ook zo gereformeerd: als het me niet bevalt, loop ik weg, waardoor ik overigens soms aan invloed heb ingeboet, dat is een dubieuze keerzijde van dat weglopen.

Bij hervormden gaat dat anders, zij lopen niet weg, zij hangen vaak al half buiten de kerk. Een collega van mij zei eens: ’Ik hang met één hand aan de dakgoot van de kerk’.

Katholieken hangen niet eens aan de dakgoot, die blijven gewoon lid. Mijn Leuvense collega Samuel IJsseling zei eens tegen me: ’Jij gelooft in God maar niet in de kerk, en ik geloof niet in God maar wel in de kerk’. Scherper kun je de tegenstelling tussen een gereformeerde en een katholiek niet formuleren. Iemand als IJsseling zal de kerk nooit verlaten.

En Van Geest ook niet, hij blijft zijn rondjes lopen. Toch is er een groot verschil tussen lidmaatschap van een kerk en een partij of een vereniging. Bij het lidmaatschap van een partij horen compromissen, een kerk hoort non-conformistisch te zijn.

De Franse filosoof René Girard heeft veel geschreven over cycli van geweld. In zijn interpretatie van het Evangelie steekt Jezus een spaak in het wiel van de wraak. Daarmee doorbrak hij die cycli van wraak. Leden van een kerk moeten dan ook geen rondjes lopen maar, om in de metaforiek van Girard te blijven: een spaak in het wiel steken. Je moet geen cycliste zijn, zoals de Vlamingen zeggen, maar een anti-cycliste. Of, om te variëren op de vergelijking van Van Geest: je moet geen rondjes blijven lopen, je moet uit de bocht vliegen.”