Naziverleden als trekpleister

Het voormalige V2-rakettencentrum van Wernher von Braun op het eiland Usedom roept bewondering en afschuw op.

De volgende passage over ’Mein schönes Peenemünde’ zou niet misstaan in een toeristische folder. „De plaats lag ver van grote steden en druk verkeer. De omgeving bestond uit duinen, oeroude eiken- en dennenbossen, die in comfortabele eenzaamheid groeiden tot een rietmoeras, overgaand in water. Grote elanden met donkere geweien zwierven over de hei naar het strand van de laaggelegen kust, en vluchten eenden en reigers bewoonden deze prachtige plek, onverstoord door jagers.”

Maar militair ingenieur Walter Dornberger had geen vakantieplannen toen hij deze passage noteerde in zijn ’V2-memoires’. Met de beroemde raketpionier Wernher von Braun, verkoos hij in 1936 Peenemünde als testcentrum voor ’s werelds eerste raket die de dampkring zou verlaten, de V2. Zij hadden een afgelegen plek aan de Oostzee Zee nodig, waar hun geheime wapens geheim konden blijven.

In vissersdorp Peenemünde op het eiland Usedom woonden slechts 400 mensen. Zij werden dringend verzocht om te verhuizen. De natuur moest ook grotendeels wijken, al bleven veel bomen staan voor camouflage. In enkele jaren tijd stampten de nazi’s hier een hypermodern testcentrum uit de grond. Met een windtunnellab voor snelheidstests boven 4000 kilometer per uur, een fabriek voor vloeibare raketbrandstof en een energiecentrale. Die leverde nog tot 1990 energie aan Peenemünde, en de drie grote schoorstenen zijn nog steeds zichtbaar. In anderhalf jaar tijd verscheen ook woonruimte voor 10.000 dwangarbeiders.

Von Braun en Dornberger schaafden vervolgens negen jaar in het diepste geheim aan een explosieve raket, die zelfs New York zou moeten bereiken. De Britten ontdekten pas in 1943 dat er iets groots en gevaarlijks gebeurde in Peenemünde. Een groot bombardement volgde in augustus. Toch werden hier tot maart 1945 testraketten gelanceerd.

Dornbergers natuurbeschrijving zou weer van toepassing kunnen zijn. Usedom is weer grotendeels natuurgebied. Peenemünde bestaat voor de helft uit ruines, sinds in 1990 de sovjetluchtmacht verdween. Musea en toeristische attracties vormen de andere helft. Er komen nu jaarlijks 250.000 V2-toeristen, en zo brengt het oorlogstoerisme redding.

Het grootste deel van het voormalige V2-testterrein is nu beschermde natuur en afgesloten. Officieel vanwege zeldzame vogels en verspreide munitie. Plannen bestaan al langer om restanten van de V2-basis tussen Peenemünde en Karlshagen open te stellen voor publiek, en om wandelpaden aan te leggen. Geldgebrek bij lokale autoriteiten houdt die optie tegen. Er bestaan zelfs plannen om de dijken door te steken, zodat het oude testgebied onder loopt.

Belangrijke plaatsen van de V2-basis staan wel met monumenten en aanwijsborden aangegeven. Maar wie dieper in het verleden wil graven moet nog steeds ’Verboten, Lebensgefahr’ negeren. Want wie te gezagsgetrouw is, mist de sfeer van geheimzinnigheid in het bos. Dat heeft echt iets te verbergen. Geheime wapens, en het zweet en bloed van duizenden dwangarbeiders die de V2-raketten moesten produceren. Bedekt door mos en plantengroei liggen oude tankloodsen, overwoekerde nazibunkers, wachtposten en nucleaire schuilkelders uit de DDR-tijd. Een Britse slagveldtoerist blijkt ook in het bos rond te schuimen. „Ik wil het originele V2-lanceerplatform vinden”, zegt hij, de kaart van het gebied ontvouwend.

De officiële attractie is het Peenemünde Museum, in een oude bunker, en de energiecentrale. Dit Kraftwerk is onderdeel van het museum. Topstuk van het museum is een originele V2-raket uit 1943, die opvallend veel lijkt op de maanraket uit Hergé’s Kuifje. De nazi’s beschilderden iedere V2 met een pin-up, die zittend op de raket richting maan vliegt. Het museum heeft ook een originele V1-vliegbom, met zijn vleugels en slome aanblik iets minder sexy en zonder pin-up.

De tentoonstelling in het museum richt zich op de bijdrage aan de ruimtevaart en rakettechniek door Wernher von Braun en de Peenemünde-ingenieurs. Onder Von Brauns leiding werd namelijk na de oorlog de Apollo-raket ontwikkeld, die de eerste mensen op de maan zette. De Amerikanen gooiden meteen zand over het naziverleden van de ingenieurs, toen deze zichzelf in april 1945 uitleverden. Von Brauns Amerikaanse lab in Huntsville Alabama kreeg de bijnaam Peenemunde South.

Maar daarvoor kregen vanaf september 1944 Londen en later ook Antwerpen de V2 op hun dak met een lading van 1000 kilo explosieven. De raketten werden vanuit Wassenaar in de duinen en Friesland gelanceerd. ’Peenemünde, hemel en hel’ is dan ook de naam van de expositie. „Het baanbrekende werk in Peenemünde maakte de ruimtevaart mogelijk. Maar in verkeerde handen kan goede techniek tot veel kwaad leiden”, zo valt te lezen bij de entree.

Ondanks het donkere verleden, is een zekere bewondering onontkoombaar. Het ontbrak de nazi’s niet aan intellect en ondernemerszin. De Peenemünde-ingenieurs lagen tien jaar voor op de rest van de wereld. Maar de bewondering sloeg door in 1992. Duitse politici wilden in Peenemünde een groot V2-feest houden, 50 jaar na de eerste succesvolle lancering buiten de dampkring in oktober 1942. Een eerdere V2-expositie had namelijk in korte tijd 100.000 bezoekers getrokken.

Na een storm van internationale kritiek werd het feest afgeblazen. Het museumbestuur opende in 2002 met een meer kritische expositie inclusief War Requiem, een treurspel dat door Michael Gorbatsjov werd bijgewoond. Nazaten van slachtoffers van de eerste V2-aanval op Londen plantten een kersenboom voor het museum. Een studiegroep waakt nu over al te kritiekloze inhoud.

Die kritiek blijft nodig. Afgelegen regio’s aan de Oostzeekust kennen nog steeds een relatief hoog aantal leden van dubieuze clubs als de Heimattreue Deutsche Jugend. De lokale krant meldde dat bij een kinderkamp deelnemers zich afdroogden met hakenkruishanddoeken, na een dagje gezellig in de houding springen.

Het is het voortbestaan van dit soort bewegingen in de periferie van Duitsland, dat de V2-raketten een extra lading geeft. Je ziet wat voor dodelijke combinatie een ideologie samen met intellect en perfecte organisatie geeft. Dit ontbreekt gelukkig geheel bij de Heimattreue Jugend. Het zal voorlopig wel bij padvinderij en toerisme blijven op Usedom